Mieczysław Łacek 

Historia Sodalicji Mariańskich w Polsce 

Polska od zarania czci Maryję, idea sodalicyjna trafia więc na podatny grunt. W 1564 kard. Stanisław Hozjusz, ówczesny biskup warmiński sprowadza do Polski jezuitów. Powstają ich klasztory i kolegia. Pierwsza Sodalicja Mariańska  została erygowana więc w diecezji kardynała Hozjusza w Braniewie w roku 1571 przy kolegium jezuickim. Warmia od roku 1466, w wyniku pokoju toruńskiego, należała do Rzeczypospolitej[1]. Następne Sodalicje powstały w Poznaniu (1574), Krakowie (1584), Płocku (1586), Wilnie, Pułtusku, Lublinie, Sandomierzu, Nieświeżu, Elblągu, Jarosławiu i w Kaliszu[2]. Powstawały  Sodalicje Mariańskie szlachty, mieszczan. Dzięki nim Polska nie przestała być krajem katolickim. Sodalisi inicjowali i stawali na czele takich dzieł jak: Bractwo Miłosierdzia Bogarodzicy, Bank Pobożny, Skrzynka św. Mikołaja, Bursy dla młodzieży uczącej się i rękodzielniczej itp.

W XVIII stuleciu Polsce było przeszło 200 sodalicji dla wszystkich stanów[3]. Jezuici mieli wtedy w Polsce 4 prowincje: wielkopolską, małopolską, mazowiecką i litewską, a w nich 51 kolegiów,  ponad 60 domów i innych ośrodków. Przy każdej szkole istniały od jednej do kilku Kongregacji Mariańskich. Przy każdym kościele jezuickim Sodalicje dla rzemieślników, kupców itd.[4] Najsłynniejsze z nich  to Sodalicja krakowska: Congregatio nobilium ad  domum professam Cracovia, założona w roku 1603 oraz warszawska nosząca nazwę: Królewska Kongregacja Niepokalanego Poczęcia Maryi, założona w roku 1642[5]. Do Kongregacji należeli królowie, hetmani, ich małżonki, dzieci[6].

            Pod naciskiem wrogów Kościoła  papież Klemens XIV kasuje jezuitów. Król pruski Fryderyk II zachował jezuitów jako księży świeckich, a caryca Katarzyna II w ogóle nie ogłosiła w Rosji breve papieża kasującego jezuitów, w tym części Polskiej, na Białorusi, zagarniętej przez Rosje  5 sierpnia 1772 roku[7].  Przetrwały więc Sodalicje Mariańskie po kasacie zakonu jezuitów w zaborze pruskim i rosyjskim, choć i tu nie mogły się w pełni rozwijać[8]. Wiele Sodalicji działało w podziemiu (Poznań, Warszawa)[9]. Kierowali nimi księża diecezjalni (Sodalicje powoływali ordynariusze), zakonni (np. pijarzy)[10]. Od 1835 odradzały się w Galicji. Jednak w roku 1848 rząd austriacki zmusza jezuitów do emigracji, upadają wiec i sodalicje, by na nowo odżyć po ich powrocie  po roku 1872[11].

            Sodalisami byli królowie: Zygmunt III Waza, Władysław IV, Jan II Kazimierz, Jan III Sobieski, Jeremi Korybut Wiśniowiecki; sławni wodzowie: Stanisław Żółkiewski, Stefan Czarnecki, Kazimierz Pułaski; wojewodowie, mi.in. Koniecpolscy, Działyńscy oraz Lanckorońscy, Czartoryscy; hrabiowie: hr. Stanisław Tarnowski, minister Wacław hr. Zaleski; profesorowie: Maciej Bloisius, Jan Kwaśnicki, Maciej Tarcinas, Jędrzej Stefanides, Jan Bodeński, Wojciech Wolski, Tomasz Jabłoński, Wawrzyniec Dryński, Stanisław Daniecki; biskupi, kanonicy, prałaci; generał J. Haller (generał Armii Błękitnej), Marszałek Francji i Polski Ferdynand Foch, Łucjan Rydel[12].

W liście pasterskim na rozpoczęcie Wielkiego Postu w roku 1903, abp J. Bilczewski (Lwów)  pisał: Należy zakładać w całym kraju, wśród młodych i starszych obojej płci, tak chlubnie w ojczyźnie znane, i tak bardzo dawniej u nas kochana Sodalicje Mariańskie. Niepojęta wprost rzecz, ze różne władze tak się boją tych związków religijnych, stojących z dala od waśni politycznych, narodowych, klasowych. Przecież cel ich – to miłość i nabożeństwo do Najśw. Panny Niepokalanie Poczętej, a  w tej miłosnej służbie Maryi – wyrobienie ludzi silnego charakteru, którzy mieliby jasne, na szerszym i głębokim przekonaniu oparte zasady i zarazem posiadali odwagę bronienia tych przekonań, ludzi, dla których wyznanie wiary katolickiej i praktyki religijne nie byłyby tylko formą, ale treścią życia, źródłem czynu i poświęcenia[13].

Broszurka sodalicyjna „Pod sztandarem” z roku 1907, wydana nakładem Lwowskiej Sodalicji Mariańskiej Panów, informuje, że na obszarze ziem polskich istnieje ok. 58 Sodalicji, w tym 30 męskich, 28 żeńskich, a najliczniejsze są w Krakowie, Lwowie, Wilnie, Warszawie, Poznaniu, Tanowie, Tarnopolu, Jaśle, Jarosławiu, Nowym Sączu, Starej Wsi, Grybowie, Bochni, Cieszynie, Karwinie, Staniątkach[14]. Sodalicje były oparciem, twierdzami obronnymi Kościoła[15].

W roku 1914 działa w Galicji 126 Sodalicji zrzeszających ponad 10 tys. członków[16].

W roku  1925 jest w Polsce 388 Sodalicji Mariańskich (ponad 20.000 członków), w  następnym – 480 ( ponad 22.000 członków), w roku 1927 – 556 (prawie 28.000 członków), w roku 1928 – 560 Sodalicji (ponad 30.000 członków)[17].

W tym czasie w roku 1934 w Stanach Zjednoczonych przybyło 344 nowych Sodalicji Mariańskich, w Niemczech 180, Brazylii 124, Holandii 58, Indie 49, Kanada 36, Szwajcaria 29, Meksyk 26, Austria 22, Czechosłowacja 21, Anglia 19. Polska z 90 nowymi Sodalicjami plasuje się na 4 miejscu. Ogółem do Prima Primaria w Rzymie przyłączyło się 1205 nowych Sodalicji. W tym czasie było na świecie 58.000 Sodalicji Mariańskich[18].

Z roku na rok wzrasta liczba Sodalicji i sodalisów[19]. W 1935/36 jest w Polsce już ok. 1500 sodalicji z ok. 100 tys. członkami, w tym 260 SM uczniów szkół średnich z liczbą ponad 11.000 sodalisów (52 % szkół średnich), 350 uczennic, 6 Akademiczek, 4 Akademików, 34 Nauczycielek, 22 Pań Wiejskich, 82 Inteligencji Żeńskiej, 44 Inteligencji Męskiej oraz 314 SM greckokatolickich: „Maryjskie Towarzystwo Mołodi”[20]. Najwięcej Sodalicji w szkolach średnich jest w diecezji krakowskiej - 3401 sodalisów, gnieźnieńskiej – 2955, warszawskiej 1795, lwowskiej 1708, wileńskiej – 1043[21].

            SM organizują domy rekolekcyjne, organizują rekolekcje publiczne, opiekują się samotnymi młodymi kobietami, służącymi, tworzą schroniska, stowarzyszenia ekonomiczne.

            Z inicjatywy sodalicji jasnogórskich w okresie międzywojennym powstał w Częstochowie Komitet Obrony Etyki – moralności chrześcijańsko-katolickiej[22]. Komitet bronił m.in. dzieci i młodzież przed pornografią, bezwstydnym strojami, filmami, książkami, czasopismami. Sodalicje krakowskie powołały do życia Sekcję Opieki nad Sierotami, które przekształciło się w samodzielne stowarzyszenie „Rodziny Sieroce”.

Od 1896 w Krakowie zaczyna wychodzić miesięcznik „Sodalis Marianus”.

W 1904 we Lwowie i w 1911 w Przemyślu organizację Kongresu Mariańskiego powierzono Sodalicji Mariańskiej.

            W 1920 powstaje nowe pismo sodalicyjne „Pod znakiem Maryi” Związku Sodalicji Młodzieży Szkół Średnich[23].  „Cześć Maryi” jest miesięcznikiem Sodalicji uczennic[24]. Od 1921 rozpoczynają się Ogólnopolskie Zjazdy SM Uczniów, a potem Uczennic. Jeszcze później Zjazdy SM Akademików. Związek Sodalicji Pań wiejskich ma pismo „Dwór Marji”[25]. „Dzieci Maryi” przy zakładach SS. Szarytek  maja pismo „Cudowny Medalik”, na Śląsku „Dzwonek Marji”[26].

Dla osiągnięcia jednolitości SM w 1922 zostaje powołany w Krakowie Krajowy Sekretariat SM w Polsce. Polskie SM pracują nad pogłębieniem wiedzy religijnej, a szczególnie katolickiej nauki społecznej. Sodaliski są często prezesami diecezjalnych i parafialnych Akcji Katolickich, pracują w różnych środowiskach, wygłaszają referaty.

Sodalicje Mariańskie organizowały częste pielgrzymki i swoje Zjazdy na Jasnej Górze. W dniach 10 - 12 lipca 1922 r. na Jasnej Górze odbył się Pierwszy Zjazd Sodalicji Mariańskiej Uczennic, który zainicjował Ogólnopolską Sodalicję Mariańskiej Uczennic. W następnych dniach 12, 13 i 14 lipca tego roku odbył się na Jasnej Górze I Zjazd Sodalicji Akademików, powołujący do życia Związek Sodalicji Mariańskich Akademików[27]. 29 - 30 czerwca 1934 r. odbył się Zjazd Związku Sodalicji Inteligencji Męskiej. W r. 1921 odbył się ogólnopolski Zjazd Sodalicji Nauczycieli. Były także pielgrzymki pojedynczych Sodalicji na Jasną Górę, np. w latach 1921-1924: Sodalicji Pań i Panów z Poznania w czerwcu 1922 r., Sodalicji Nauczycieli z Kalisza w sierpniu 1922, Sodalicji Nauczycieli z Rzeszowa 4 lipca 1923 r., Sodalicji Młodzieży Szkół Średnich w czerwcu 1923 r., Sodalicji Pań i Panów ze Lwowa w sierpniu 1923 r., Sodalicji Urzędniczek z Kalisza w maju 1924 r. Z inicjatywy sodalisów-akademików z Warszawy i Krakowa w dniu 24 maja 1936 r. odbyła się Pielgrzymka Młodzieży Akademickiej, w której wziął udział Karol Wojtyła, późniejszy Ojciec św. Jan Paweł II. Akademicy złożyli wtedy ślubowanie wierności Kościołowi Katolickiemu i obronie wiary. W 1937 na Jasnej Górze odbyła się Ogólnopolska Pielgrzymka Związku SM Nauczycielek.W organizowaniu Zjazdów Sodalicji Mariańskich pomagały Jasnogórskie Sodalicje Mariańskie. Służyły wszechstronną pomocą, od szukania zakwaterowania i wyżywienia, do organizowania spotkań i nabożeństw[28].Z protokółu z zebrania prezesek i prefektów Sodalicji Mariańskich na Jasnej Górze, odbytego pod przewodnictwem O. Generała O. Piusa Przeździeckiego i w obecności Krajowego Promotora Sodalicji - jezuity O. Romualda Moskały, dn. 11 sierpnia 1939 r. wynika, że w 1939 r. na Jasnej Górze było 8 Sodalicji:

• Sodalicja Panien, erygowana 3 XI 1917 r.,
• Sodalicja Panien Pracujących w przemyśle i handlu eryg. 17 VIII 1917 r.
• Sodalicja Rękodzielniczek, eryg. 23 III 1920 r.
• Sodalicja Nauczycielek, eryg. 3 III 1923 r.
• Sodalicja Pań Mężatek, eryg. 8 IX 1924 r.,
• Sodalicja mężczyzn Rękodzielników, eryg. 11 VII 1923 r.
• Sodalicja mężczyzn pracujących w przemyśle i handlu, eryg. 20 I 1938 r.[29]

Na horyzoncie sodalicyjnym Jasnej Góry ok. r. 1923 pojawia się wyjątkowa Sodalicja Służebnic Najświętszej Rodziny, którą zainicjował O. Pius Przeździecki. Pierwsza taka Sodalicja powstała w Wilnie w r. 1893. Jak dowiadujemy się z Konstytucji tej Sodalicji, Sodalicja Służebnic należy do Trzeciego Zakonu św. Franciszka. Była zatwierdzona przez Leona XIII i agregowana do zakonu Braci Mniejszych Kapucynów. Jasnogórską Sodalicję Służebnic Najświętszej Rodziny biskup wileński, Jerzy Matulewicz zatwierdza 9 lutego 1923 r. Cel główny Sodalicji to: chwała Boża i własne uświęcenie, a zadanie: uświęcenie stanu małżeńskiego i rodziny. Do Sodalicji Służebnic może być przyjęta niewiasta zamężna, wdowa i panna. Mają one: wiernie i ściśle wypełniać przykazania Boże i kościelne oraz cnoty ewangeliczne w swoich rodzinach, wychowywać dzieci swoje lub przybrane, wg zasad żywej wiary i surowej moralności katolickiej i czuwać troskliwie nad obyczajami domowników, dając we wszystkim przykład własnego życia, mają przeciwdziałać duchowi bezbożnictwa i moralnego zepsucia, materializmowi i "nieobyczajności" i szerzyć "gruntowną a gorącą pobożność katolicką" wśród rodzin swoich i znajomych. Formacja to: ok. pół roku aspiracji, rok próby, w czasie którego "trzeba się zapisać do Bractwa Serca Pana Jezusa i Serca Najśw. Maryi Panny, do Czci Nieustającej św. Józefa" oraz rok Nowicjatu, po nim pierwsza profesja. Śluby ponawia się co roku. Zebrania wspólne odbywają się w mieszkaniu na mieście, co miesiąc u innej siostry.

W czasie II wojny światowej praca sodalicyjna zostaje ograniczona, choć w wielu SM trwają potajemnie spotkania. Organizowane są rekolekcje, skupienia. Trwają spotkania sekcyjne, praca charytatywna. Odbywają się pielgrzymki na Jasną Górę, zwłaszcza akademików (w r. 1942, 1943 odbywał te pielgrzymki jako sodalis Karol Wojtyła). W tym czasie SM Akademików zainicjowała wieczorne modlitwy do Matki Bożej, nazwane później Apelem Jasnogórskim. Wojna przerzedziła mocno szeregi sodalicyjne.

Praca w Sodalicji polegała w tych warunkach przede wszystkim na podtrzymywaniu wiary w zwycięstwo, utrzymaniu wysokiego poziomu etycznego oraz wyczuleniu na miłość bliźniego sodalisów[30].

            Pomimo wojny w wielu  Sodalicjach trwała „norma” praca. W okresie 1939-1945 w Sodalicji Nauczycielek w Krakowie odbyło się  25 zebrań ogólnych, 70 zebrań Wydziału, 20 zebrań towarzyskich, 70 Mszy św., zorganizowano 5 pielgrzymek, 70 całodniowych adoracji Najśw. Sakramentu, 6 całonocnych. Adoracje odbywały się m.in. w intencji Ojczyzny, o pokój, o zwycięstwo, w intencji Kościoła. Dalej: 5 serii ogólnie dostępnych rekolekcji wielkopostnych, 6 serii rekolekcji zamkniętych, 27 dni skupienia dla nauczycieli, 6 dni skupienia dla młodzieży. Działają sekcje (w małych grupkach): historia Kościoła, dogmatyka, apologetyka, katolicka nauka społeczna, 4 sekcje życia wewnętrznego. Nadal trwa praca w Sekcji Pomocy Siostrzanej (dla samotnych, starszych, chorych, wysiedlonych nauczycielek), w Sekcji Liturgicznej (szycie i haftowanie paramentów  kościelnych), w Sekcji Społecznej (pomoc m.in. wysiedlonym do Krakowa ze Śląska, z Poznańskiego, z Wybrzeża, z Warszawy po Powstaniu; praca społeczna w szkołach, tajne nauczanie. Nadal przyjmowano do sodalicje nowe osoby. W tym okresie 1939-1945 przyjęto 121 członkiń, w tym 22 złożyło ślubowanie sodalicyjne. Liczba członkiń wrosła do 250[31].

            Po wojnie na ziemiach wcielonych do Związku Radzieckiego Sodalicje Mariańskie się nie odrodziły. Nowe natomiast powstają na ziemiach odzyskanych (zachodnich). Zaczęto organizować na nowo kursy sodalicyjne.

            Na Jasnej Górze w dniach 5-7 lipca 1947 roku odbył się ogólnopolski Kurs Mariański. Uczestniczyło w nim 375 osób z 55 Sodalicji. Ustalono jak tworzyć jednolity  front sług Maryi. Organizowane są potem podobne kursy w Krakowie, Gdańsku, Łodzi, Zakopanem. Lublinie[32].

W 1947/48 w miejsce miesięcznika „Sodalis Marianus” zaczęto wydawać „Biuletyn Informacyjny” Generalnego Sekretariatu SM w Polsce, który po śmierci O. Romualda Moskały SJ przeniesiono do Łodzi, gdy krajowym Moderatorem został O. Stanisław Nawrocki SJ[33].

Pod koniec lat czterdziestych "władze ludowe" w naszej Ojczyźnie rozpoczęły proces likwidacji organizacji kościelnych, w tym i Sodalicji, zwłaszcza młodzieżowych. W szkołach agitowano do zapisywania się młodzieży do ZMP (Związku Młodzieży Polskiej). W sierpniu 1949 r. dekret rządowy w PRL nakazuje rejestrację organizacji z imiennym spisem członków. Prymas Polski Stefan kard. Wyszyński w związku z tym zawiesza działalność SM w Polsce do czasu nieokreślonego. W tym czasie rozpoczęły się też aresztowania moderatorów SM i sodalisów. Zapadały wyroki od 2 do 12 lat więzienia[34]. W styczniu w r. 1950 aresztowano w Warszawie Promotora Sodalicji Mariańskiej O. Stanisława Nawrockiego, a w Łodzi Moderatora Związku Sodalicji Mariańskich Akademików - O. Tomasza Rostworowskiego. Aresztowani są też liczni sodalisi i Moderatorzy pod zarzutem prowadzenia pracy "bez zezwolenia". Najwyższe wyroki pozbawienia wolności - 12 lat[35].

            Sodalicje czekały z utęsknieniem na wznowienie działalności SM. Taki czas nastąpił w 1980, gdy zrodziła się „Solidarność”. Wznowienie działalności SM w Polsce Ks. Prymas Kard. Stefan Wyszyński polecił ówczesnemu krajowemu duszpasterzowi akademickiemu, ks. Tadeuszowi Uszyńskiemu i to „w dawnym stylu”. Podjęto prace, zaczęły powstawać nowe sodalicje. Powstała Krajowa Konsulta służąca pomocą i informacjami odradzającym się sodalicjom. Od 1982 zaczęto organizować w I sobotę grudnia Ogólnopolską Pielgrzymkę sodalicji na Jasną Górę. Obradująca na Jasnej Górze 2 maja 1996 roku Konferencja Episkopatu Polski erygowała Federację SM w Polsce i mianowała ks. Tadeusza Uszyńskiego Moderatorem Federacji SM w Polsce. Po śmierci ks. T. Uszyńskiego († 9 października 2001) Krajowym Moderatorem Federacji SM w Polsce został mianowany przez Konferencje Episkopatu Polski o. Mieczysław Łacek, paulin z Jasnej Góry, Moderator Sodalicji Mariańskiej przy Jasnej Górze (marzec 2002).

 Najwybitniejszym sodalisem w Polsce był Jan Paweł II. Karol Wojtyła został przyjęty na sodalisa mariańskiego 14 grudnia 1935r.; wkrótce wybrano go sekretarzem, potem został prezesem. Prezesował przez dwie kadencje: od 26 kwietnia 1936 r. do 20 marca 1938 r. W r. 1982 Ojciec Święty Jan Paweł II w rozmowie prywatnej wypowiedział następujące słowa: Sodalicje posiadają specyficzny charakter różniący je od współczesnych ruchów młodzieżowych. Znam je dobrze. Przez dwa lata byłem prefektem Sodalicji Mariańskiej w Gimnazjum w Wadowicach. Sodalicja kształtuje całą osobowość człowieka. Ja zawdzięczam Sodalicji swoją maryjność.Sodalisem był Stefan Kardynał Wyszyński.  2 kwietnia 1981 r. do „Solidarności”  rolników indywidualnych  mówił: Z rolnictwem miałem kontakt nie tylko jako wnuk rolnika, ale do samej wojny prowadziłem tzw. Sodalicje Mariańskie  Ziemian Kujawsko-Dobrzyńskich. Miałem kilkuset ziemian – ludzi starszych i młodych, którym starałem się w ramach wykształcenia religijnego, podawać zasady katolickiego myślenia społecznego[36]. W czasie II wojny światowej w Warszawie ks. dr Stefan Wyszyński kierował  grupą sodalisek akademiczek tzw. „Ósemką”, której celem było  katolickie wychowanie dziewcząt na dobre matki i dobre Polki, z których powstał Instytut Jasnogórskich Ślubów Narodu[37]. 

O. Mieczysław Łacek

Warszawa, 15 stycznia 2009