Mieczysław Łacek OSPPE

 MŁODZIEŻOWE SODALICJE MARIAŃSKIE

Dla ludzi świeckich nie ma lepszego środka do nabycia doskonałości, jak wstąpienie do Sodalicji Mariańskiej (św. Franciszek Salezy).

Sodalicja Mariańska jest wyborną szkołą pobożności i najpewniejszą obroną młodzieńczej niewinności (papież Leon XIII).

Sodalicje Mariańskie zajmowały wybitne miejsce wśród stowarzyszeń katolickich. A tworzenie Sodalicji Mariańskich rozpoczęto od młodzieży. Niejaki jezuita Sebastian Carabasi, nauczyciel gramatyki w zakładzie naukowym w Syrakuzach, by uchronić młodzież od zepsucia moralnego, zaczął gromadzić młodzież w swej szkole, gdzie u stóp Matki Bożej gorącymi przemowami zachęcał do czci i miłości Niepokalanej Królowej nieba i ziemi. Praca O. Sebastiana przynosiła efekty. Jego uczniowie zapaleni miłością do Najświętszej Maryi Panny odznaczali się pilnością, sumiennością i czystością obyczajów. Praktykę O. Sebastiana przejął jego następca, młody jezuita, belgijczyk Jan Leunis i ujął ją w pewne ramy. Na spotkania wyznaczał dzień sobotni. Treścią przemówień były cnoty, zasługi i przywileje Matki Najświętszej. Według niego najlepszym do przypodobania się Maryj było wierność w wypełnianiu obowiązku swego stanu. Młodzież z zakładu naukowego w Syrakuzach wkrótce poczęła jaśnieć cnotami swych wychowanków. To było w roku 1560.

Potem Generał Zakonu Jezuitów powołał O. Leunisa do kolegium rzymskiego, gdzie w 1563 roku 70 uczniów zawiązało stowarzyszenie ku rozszerzaniu czci Najświętszej Maryi Panny. Gdy w roku 1569 wzrosła liczba Sodalisów, utworzono Sodalicję klas wyższych, które odbywały swoje zebrania w kościele Zwiastowania Najświętszej Panny. Wezwanie tego kościoła, a stąd i święto Zwiastowania NMP, stało się dla całej Sodalicji świętem i weszło do nazwy Sodalicji. W roku 1682 w kolegium rzymskim były już cztery Sodalicje, które nosiły nazwę: Prima Primaria, Secunda Primaria, Tertia primaria, Quarta primaria. Każda z nich miała jasno określony cel i środki, swoje ustawy, które normowały wewnętrzne i zewnętrzne ich życie. Na czele każdej Sodalicji stał Zarząd złożony z Moderatora (jezuity), Prefekta i 12 niższych urzędników. Hasłem wszystkich było: Przez cześć i miłość ku Najświętszej Pannie dążyć do coraz głębszej pobożności i postępu w nauce. W Sodalicjach kształtowały się charaktery, wychodzili z niej ludzie zahartowani jak stal, odporni na wszelkie burze życiowe i gotowi polec dla Boga i Ojczyzny. W roku 1584 papież Grzegorz XIII bullą Omnipotentis Dei 5 grudnia zatwierdził Sodalicje Mariańskie, jej ustawy, nadał odpusty i poddał po wieczne czasy pod kierownictwo każdego z kolei Generała Zakonu Towarzystwa Jezusowego, pozwolił tworzyć Sodalicje Mariańskie po całym świecie pod warunkiem, że wszystkie byłyby przyłączone do rzymskiej Prima primarii i z nią były zespolone. Papież Sykstus V pozwolił na zakładanie Sodalicji Mariańskich dla wszystkich stanów i osób. Papież Benedykt XIV złotą bullą Gloriosae Dominae (27.IX. 1748) rozszerzył przywileje Sodalicji, które można streścić w 8 punktach:

1. Maryja nie odmawia szczególnej opieki w życiu i przy śmierci, którzy dozgonną przysięgą obowiązują się Jej służyć.
2. Modlitwy wspólne Sodalicji mają potężną moc i tronu Pana Boga.
3. Chociaż ustawy sodalicyjne nie obowiązują pod grzechem to jednak przyczyniają się do cnotliwszego i pobożniejszego życia przez częstego korzystania z sakramentów.
4. Chętne wsłuchiwanie się w nauki duchowe i słowo Boże Moderatorów rozświetla drogi życia światłem Ewangelii.
5. Ojcowska opieka Moderatora powstrzymuje młode dusze od zepsucia, a przyjaźń braterska ze swym Moderatorem pomaga im przez całe życie.
6. Uczynki miłosierdzia właściwe Sodalisom pomnażają chwałę Bożą, służą zbudowaniu bliźnim i ściągają coraz większe łaski z nieba dla sodalisów.
7. Potężny gmach moralny wiary w sercach członków budują przykłady wybitnych Sodalisów.
8. Pociesza, dodaje otuchy i ufności fakt, że Sodalis wiernie wypełniający obowiązki stowarzyszenia, otrzymuje łaskę dobrej śmierci pod opieką Maryi.

1. Kto może być członkiem młodzieżowych Sodalicji Mariańskich?

 Członkiem Sodalicji Uczniów może zostać każdy uczeń, katolik, pilny i sumienny w nauce, a wzorowy w zachowaniu w domu, w szkole i poza szkołą.

Członkinią Sodalicji może zostać każda uczennica, która ma dobrą wolę doskonalenia siebie i pracy w gronie sodalisek, a odznacza się sumiennym pełnieniem obowiązków i dobrym sprawowaniem się. Sodaliska ma być wzorową i oddaną swym rodzicom córką, kochającą i usłużną siostrą, sumienną uczennicą, uczynną koleżanką. Nie biorącą do ręki niemoralnej książki lub czasopisma, nie chadzającą na niestosowne widowisko w teatrze czy kinie, nie pozwalającą na dwuznaczne słowa lub nieskromne żarty, nie ulegającą ekscentrycznej modzie.

Uczeń (uczennica) chcący (chcąca) należeć do młodzieżowej Sodalicji Mariańskiej, wypełnia odpowiednią kartę zgłoszenia do SM, podpisaną przez dwóch sodalisów (sodalisek), względnie kolegów (koleżanek) kandydatów polecając go (ją) jako wzorowego ucznia (wzorową uczennicę) i kolegę (koleżankę).

Pierwszym okresem jest Aspirantura, która z reguły trwa trzy miesiące (to czas poznania ducha i obowiązków sodalicyjnych). Po czym Konsulta (Zarząd) dopuszcza go do egzaminu na kandydata (przed przyjęciem na kandydatki zdają egzamin z wiadomości dotyczących: historii i rozwoju Sodalicji Mariańskich, ustaw SM, obowiązków sodaliski, lektury religijnej itp.) i wręcza dyplom kandydata. Kandydatura trwa pół roku do 9 miesięcy (w nadzwyczajnych sytuacjach może być skrócona, albo przedłużona). Po tym okresie następują ślubowania – kandydat staje się pełnym członkiem Sodalicji Mariańskiej.

2. Młodzieżowe Sodalicje Mariańskie zachowują istotę ogólną Sodalicji Mariańskich:

1. Członkowie jej mają szczególne nabożeństwo do Bogarodzicy,
2. Zachowują jej uniwersalność: nie ma sprawy Bożej, której by Sodalicja nie uznawała za swoją; Sodalicja jest zdolna zastosować się do potrzeb wieku i ludzi,
3. Włączają w swe szeregi wybitnych członków: Sodalicja nie powinna składać się z prostych żołnierzy Chrystusowych, ale z wybitnych rycerzy.
4. Przygotowują zastępy ludzi, owianych na wskroś Chrystusowym duchem, by przez nich wpływać na uświęcenie całego społeczeństwa.

3. Młodzieżowe Sodalicje Mariańskie zachowują swoją specyfikę:

1. Chrześcijańska młodzież zdąża do szczytu doskonałości chrześcijańskiej przez oddanie się w szczególniejszy sposób czci i służbie Najświętszej Bogarodzicy (z bulli papieża Benedykta XIV),
2. Sodalicje uczniów szkół średnich dążą do wyrobienia w każdej szkole zastępu wzorowych młodzieńców, którzy z miłości dla Matki Najśw., swej Pani i Patronki ukochanej, zobowiązują się spełniać jak najlepiej i jak najsumienniej przede wszystkim obowiązki katolika i dobrego syna Ojczyzny, [...] dobrego członka rodziny, wzorowego ucznia i kolegi.

4. Młodzieżowe Sodalicje Mariańskie zachowują cele ogólne Sodalicji Mariańskich:

1. Sodalisi dążą do tego by w społeczeństwie poważano i w czyn wprowadzano naukę Chrystusową (działalność prywatna i publiczna),
2. Sodalicje pielęgnują w członkach i w społeczeństwie żywą cześć, uległość i miłość ku Kościołowi świętemu: sprawy i cele Kościoła są żywotnymi celami i sprawami każdej Sodalicji Mariańskiej,
3. Sodalicje są szkołami Maryi, w których jednoczy się i wyrabia ludzi o gruntownych i głębokich przekonaniach religijnych, dla których wiara katolicka wraz z praktykami nie jest tylko czczą formą, ale treścią życia i źródłem uświęcenia rodziny, społeczeństwa, całej Ojczyzny.

5. Młodzieżowe Sodalicje Mariańskie realizują swoje cele:

 Sodalicja Mariańska uczennic dąży do pozyskania w każdej szkole średniej zastępu owianej duchem Chrystusowym młodzieży żeńskiej (i męskiej), która z miłości do Matki Najśw. pracować będzie nad uszlachetnieniem swego charakteru przez gorliwe spełnianie obowiązków religijnych, domowych, szkolnych i sodalicyjnych, i w ten sposób wyrabiać się na światłe i dzielne polki-katoliczki (polaków-katolików), które (którzy) przez wyznawanie i stosownie w życiu osobistym i rodzinnym zasad katolickich będą utrzymywać i podnosić ducha religijno-moralnego w całym społeczeństwie.

6. Środki do osiągnięcia celu:

1. cześć i gorąca, dziecięca, czynna miłość i niezachwiana ufność do Matki Bożej i naśladowanie Jej cnót zwłaszcza wiary, ufności, miłości, [...] nieskalanej czystości, pokory, pracowitości i poddania się Woli Bożej,
2. cześć i naśladowanie patrona sodalicji młodzieżowej (patron ma być „zbliżony życiem i cnotami do potrzeb młodzieży),
3. uroczyste obchodzenie świąt maryjnych i sobót, zwłaszcza święta patronalnego: organizowanie nabożeństw, uczestniczenie we Mszy św., przyjęcie Komunii św.,
4. częsta, przynajmniej miesięczna spowiedź św. i o ile możności codzienna Komunia św.
5. adoracja Najśw. Sakramentu w dni maryjne,w I Piątek Miesiąca lub w I Niedzielę Miesiąca i zakładanie Kółek Eucharystycznych,
6. wybór stałego spowiednika (kierownik, doradca, ojciec duchowy),
7. celem rozbudza w swych członkach: ducha modlitwy, pracy nad wyrobieniem w sobie siły charakteru, odwagi przekonań, pogłębienie znajomości religii i życia wewnętrznego, ducha inicjatywy, zdrowej samodzielności i wytrwałości zaleca się poważną lekturę religijną i codzienny rachunek sumienia,
8. regularny udział w miesięcznych wspólnych nabożeństwach i zebraniach, w pracach orszaków i kółek sodalicyjnych (zwłaszcza eucharystycznego i apologetycznego), stała prenumerata pisma sodalicyjnego „Zwiastun nadziei”, korzystanie z biblioteki,
9. uczestnictwo w kilkudniowych dorocznych rekolekcjach, w dniach skupienia, w Zjazdach, pielgrzymkach i wycieczkach sodalicyjnych.

7. Zadania członków:

Wspólne zadania sodalisów:

a.        w oznaczonym dniu i godzinie raz na tydzień schodzą się Sodalisi, aby w swych sercach rozniecać nabożeństwo i miłość ku Najśw. Pannie przez zachętę Przewodniczącego, czytanie pobożnych książek, wspólne modły i śpiewy, pobożne rozważania i inne religijne ćwiczenia (s. 75-76: Ustawy ogólne Kongregacji Prima primaria w Rzymie),

b.       z okazji świąt maryjnych i miesięcy maryjnych (maj, październik) uczestniczą we Mszy św. i nabożeństwach ku czci Matki Najświętszej,

c.        kilkudniowe coroczne rekolekcje,

 Indywidualne zadania sodalisów:

d.       codzienne pozdrawianie Maryi szczególnymi modlitwami: rano i wieczorem 3 razy Zdrowaś Maryjo, codzienny różaniec św., częste odmawianie aktu poświęcenia się Matce Bożej,

e.        szerzą w otoczeniu cześć Maryi,

f.         codzienny wieczorny rachunek sumienia

g.       częste rozważanie rzeczy pobożnych,

h.       nie zaniedbują niedzielną Mszę św.,

i.         zachowują obowiązujące posty,

j.         raz na miesiąc Spowiedź św.,

k.       prześciganie się wzajemne w pobożności, czystości, pokorze, skromności, pilności,

l.         sumienne wypełnianie obowiązków wypływających z wiary,

m.      wzorowe wypełnianie obowiązków rodzinnych (sodalis to wzorowy syn, kochający rodzeństwo), szkolnych (sodalis jest przykładny w nauce i w zachowaniu, czczący i posłuszny jest wychowawcom i nauczycielom) i koleżeńskich (sodalis jest serdeczny, życzliwy dla kolegów, gotowy pomagać, zdolny do zdrowej przyjaźni, w wyborze przyjaciół zachowa wielką ostrożność, będzie stronił od kolegów pijących alkohol, palących papierosy i uczestniczących w niewłaściwych zabawach i tańcach, pamiętający zawsze o godności sodalisa, podejmujący inicjatywę w szkole i chętny do przyłożenia ręki do każdego „zbożnego dzieła w szkole”, przyświecający dobrym przykładem), uczestniczący w praktykach religijnych w szkole (modlitwa przed i po lekcjach, nabożeństwa szkolne, rekolekcje wielkopostne), chętnie należy do chórów i kółek muzycznych.

 Porządek zwykłego nabożeństwa miesięcznego sodalicji:

1. Moderator: Zdrowaś Maryjo, egzorta, wystawienie Najśw. Sakramentu (pieśń),
2. Prefekt w imieniu Sodalicji odmawia:

1. akt wiary: O Boże mój! Wierzę mocno we wszystko, co święty, katolicki, rzymski, apostolski Kościół do wierzenia podaje, ponieważ Ty sam, Prawdo, ani omylić się, ani omylić nie mogąca to jemu objawiłeś i do wierzenia podałeś;
2. akt nadziei: O Boże mój! Mam nadzieję i ufam mocno, że przez zasługi Jezusa Chrystusa dasz mi łaskę Twą w tym życiu, a jeżeli przykazania Twe zachowam, chwałę w życiu przyszłym, ponieważ sam mi to obiecałeś, a wierny jesteś Panie w obietnicach Twoich;
3. akt miłości: O Boże mój! Kochamy Cię nad wszystko, ponieważ jesteś nieskończenie dobry i miłości nieskończenie godny, a dla miłości Twojej kocham bliźniego mego jak siebie samego. Amen.;
4. Litanię do Najśw. Panny, Pod Twoją obronę, Pomnij o najdobrotliwsza Panno Maryjo; po jednym Zdrowaś Maryjo za polską młodzież, za swoją sodalicję, za wszystkie sodalicje uczniowskie, za chorych sodalisów, za zmarłych sodalisów;
5. modlitwa do św. Stanisława Kostki: Boże, któryś Stanisława świętego w cnocie nieskalanej czystości zachował i serce jego serdeczną, synowską miłością ku Najświętszej Zbawiciela Matce, Marii Pannie zapalić raczył, udziel nam łaskawie, abyśmy przez jego zasługi i przyczynę w prawdziwej czystości duszy i ciała Tobie służąc, codziennie w gorącej miłości ku Maryi wzrastać mogli. Przez Pana naszego Jezusa Chrystusa. Amen.;
6. akt poświęcenia się sodalicyjnego N. M. Pannie: Najświętsza Panno i Bogarodzico Mario, ja N.N. choć nie godzien być sługą Twoim, wzruszony jednak przedziwną dobrocia Twoją i wiedziony pragnieniem służenia Tobie, obieram Cię dzisiaj w obecności mego Anioła Stróża i całego dworu niebieskiego za Panią, Orędowniczkę i Matke i mocno postanawiam nadal być zawsze sługą Twoim i starać się wedle możmności, aby Tobie wszyscy wiernie służyli. Proszę Cię więc i błagam Najlepsza Matko przez Krew Jezusa Chrystusa za mnie przelaną, abyś mię w liczbę synów Twoich i za wiernego poddanego przyjąć raczyła. Wspomagaj mnie w każdej potrzebie i sprawie mojej i wyjednaj mi łaskę, abym w postepowaniu swoim nigdy myślą, słowem i uczynkiem Twoich i Syna Twego oczu nie obraził. Pamiętaj o mnie i nie opuszczaj mnie w godzinę śmierci. Amen.

1. Moderator: udziela błogosławieństwa Najśw. Sakramentem.

8. Zarząd młodzieżowych Sodalicji

1. Ksiądz Moderator, zazwyczaj Prefekt szkoły (pomaga mu opiekunka z Grona Nauczycielskiego).

2. Wydział (Konsulta, Zarząd): Prezydentka (wzorowa uczennica, uczynna koleżanka, towarzysko wyrobiona, łącząca łagodność i dobroć z energią i stanowczością, delikatność z powagą i konsekwencją, często rozmawiającą z Moderatorem, by móc radzić, przedkładać swoje zamierzenia i plany) lub Prefekt (pilny i koleżeński uczeń, gorliwy, wzorowy w zachowaniu), pierwsza asystentka jako wice-prezydentka, druga asystentka, asystenci (pierwszy jest wice-Prefektem), którzy mogą być równocześnie instruktorami kandydatów, sekretarka (sekretarz), skarbniczka (skarbnik), bibliotekarka (bibliotekarz), instruktora (instruktor) aspirantek (aspirantów) i kandydatek (kandydatów).

3. Przewodniczące (Przewodniczący) dzieł sodalicyjnych (dzieła wewnętrzne: np. kult Eucharystii, wykształcenia religijnego, liturgii, chór religijny; dzieła zewn.: np. Papieskie Dzieło Rozkrzewiania Wiary, charytatywne, zespół teatralny, koło abstynentek, abstynentów, patriotyczne, Obrona Życia Nienarodzonych itd.).

4. Przewodnicząca (-cy) poszczególnych orszaków (Orszaki to grupy sodalisek zbliżonych do siebie wiekiem, zamiłowaniami, zainteresowaniami, najlepiej klasowe; przewodniczącą (cego) orszaku wybierają sodaliski i sodalisi poszczególnych orszaków; orszaki młodszych mogą mieć za opiekunki (ów) starsze sodaliski (sów), najlepiej instruktorki (ów) aspirantek(ów) i kandydatek(ów). Zebrania orszakowe powinno się organizować raz na tydzień.

 5. Zebrania Ogólne odbywają się zazwyczaj raz w miesiącu. Na program składają się: modlitwa i pieśni sodalicyjne, przemówienie Ks. Moderatora, referat (pogadanka, gawęda i dyskusja), czytanie Pisma św., komunikaty Wydziału, sprawozdania orszakowe, sprawy bieżące, projekty, wnioski itd.

 6. Pod koniec roku szkolnego odbywają się Zebrania Walne z całorocznym sprawozdaniem.

9. Jak zakładać młodzieżowe Sodalicje?

Trzeba zakładać Sodalicje tam gdzie wiara katolicka i moralność jest zagrożona. Sodalisi mają stawać się apostołami wiary i prawą ręką duchowieństwa.

Ponieważ młodzież najbardziej jest zagrożona i narażona na pociski zła, więc przede wszystkim wśród nich trzeba zakładać Sodalicje Mariańskie. Jak się przygotuje młodzież, takie będzie przyszłe społeczeństwo.

Najlepszym momentem do założenia Sodalicji są Misje, Rekolekcje, w porozumieniu się z kilkoma osobami. Można urządzić rekolekcje tylko dla tego stanu, w którym chce się utworzyć Sodalicję. Po ich zakończeniu przemówić stosownie, rozdać książeczki o Sodalicji i zaprosić do zgłoszenia się w jej poczet.

Szczególnym miejscem do założenia młodzieżowych Sodalicji Mariańskich powinny być szkoły SM.

„10 przykazań” Sodalisów:

1. Sodalis jest gorliwym i konsekwentnym chrześcijaninem – katolikiem i wiernym synem Ojczyzny.
2. Sodalis jest szczególniejszym czcicielem Najświętszej Marii Panny, której cnoty (wiarę, miłość, czystość, pokorę i posłuszeństwo) stara się naśladować.
3. Sodalis wypełnia zawsze i bezwarunkowo swój obowiązek, nie cofając się przed żadną trudnością.
4. Sodalis jest pełen czynnej miłości bliźniego i pomaga mu przy każdej sposobności w potrzebach duszy i ciała.
5. Sodalis posiada odwagę cywilną i postępuje zawsze według swych sodalicyjnych zasad, nie zważając na opinię ludzką.
6. Sodalis jest czysty w myśli, mowie i uczynku i zwalcza wszelki brud.
7. Sodalis pracuje nad wyrobieniem swego umysłu i charakteru.
8. Sodalis odprawia codziennie wieczorny rachunek sumienia, jako konieczny warunek postępu duchowego.
9. Sodalis daje wszystkim dobry przykład, w szczególności zaś kolegom i rodzeństwu.
10. Sodalis przystępuje co miesiąc do wspólnej Komunii świętej i uczęszcza regularnie i punktualnie na nabożeństwa i zebrania sodalicyjne.

Opracowano na podstawie:

1. Ks. Alfred Wróblewski T.J., Sodalicja Mariańska. Czem jest – jak ją zakładać i prowadzić, Kraków 1904.

2. Ustawy Sodalicji Mariańskiej uczniów szkół średnich w Polsce (na podstawie „Ustaw” dla Sodalicji Gimnaz. Krakowskiej, napisanych przez Ks. S. Bratkowskiego T.J), opracował Ks. Józef Winkowski, Moderator Sodalicji Mariańskiej uczniów Gimn. Państw. w Zakopanem, wydanie XIII-XV, Zakopane 1937 (Nakładem Zw. Sodalicji Mariańskich uczniów szkół średnich w Polsce).

3. Ustawy Sodalicji Mariańskich uczennic szkół średnich w Polsce, wydanie IX, Kraków 1939, wydane nakładem Sekretariatu „Cześć Maryi”.

4. Miesięczny kalendarzyk pracy wewnętrznej sodalisa (przygotowany przez Ks. J. Winkowskiego w latach trzydziestych wieku XX).

5. Statut Związku XX. Moderatorów Sodalicji Mariańskich uczniów szkół średnich w Archidiecezji Krakowskiej, Zakopane 1928 [Sprawozdanie Wydziału Wykonawczego Związku Sodalicji Mariańskich uczniów szkół średnich w Polsce za rok szkolny 1929/30 (11 rok istnienia związku), ks. Józef Winkowski, Zakopane 1930].

Mieczysław Łacek, w: [Sodalis Marianus 2(11) 2005, 19-27]

Mieczysław Łacek OSPPE

1. Religijne zrzeszenia świeckich związane z Jasną Górą

W ciągu wieków powiązane były z Jasną Górą bractwa, Trzeci Zakon św. Franciszka, wskrzeszone w początkach XX w. Arcybractwo Różańcowe, Sodalicje Maryjne, Zjednoczenie Pań o działalności katolickiej, Prymasowski Instytut Ślubów Narodu czy Jasnogórskich Rodzin Różańcowych.

Bractwa stanowiły pomocniczy zespół dla Paulinów jasnogórskich w zakresie kultu religijnego. Trzeci Zakon św. Franciszka i Arcybractwo Różańcowe było "wyciągniętą ręką Jasnej Góry" w pełnieniu dzieł miłosierdzia. Sodalicje Maryjne ubogacały rys patriotyczny Jasnej Góry. Zjednoczenie Pań przyczyniało się do uświadomienia religijnego polskiego społeczeństwa. Prymasowski Instytut poświęcił się "służbie jasnogórskiemu posłannictwu". Jasnogórska Rodzina Różańcowa szerzyła i nadal szerzy apostolstwo modlitwy różańcowej w Polsce i w świecie.

2. Religijne organizacje świeckich początku XX wieku

Początek wieku dwudziestego to wzrost nowych nadziei. Jasna Góra przeżywa swoisty renesans podobny do tego, kiedy powstawały bractwa. Jest to czas odbudowy wieży, czas budowy monumentalnych stacji Drogi Krzyżowej i organizowania parku wokół Jasnej Góry, czas budowy Wieczernika i trzeciej części Kaplicy Matki Bożej i upiększania Jasnej Góry, przebudowy balkonu na wschodniej elewacji Kaplicy Cudownego Obrazu, służącego do uroczystych nabożeństw, któremu nadano nazwę "Wielki Szczyt".

Okres ten to również czas uroczystych obchodów ważniejszych rocznic narodowych na Jasnej Górze. "Uroczystości te zadziwiały nie tylko nastrojem panującym wśród uczestników, ale również niezwykle sprawną organizacją" - pisze Jan Pietrzykowski w książce pt. "Jasna Góra w okresie dwóch wojen światowych"¹. Organizowaniem takich uroczystości zajmował się tzw. komitet organizacyjny. Głównym punktem każdej uroczystości była procesja. Miejscem zbiórki był rynek przed kościołem św. Zygmunta lub plac przed ratuszem. W procesji na przedzie szedł komitet organizacyjny, później korporacje i cechy, szkoły męskie i żeńskie z personelem nauczycielskim i orkiestrami oraz tłumy mieszkańców i pielgrzymów. Nad pochodem powiewały sztandary i chorągwie z wizerunkami M.B. Częstochowskiej i emblematami Białego Orła. Pochód Alejami N.M.P. posuwał się w stronę klasztoru. Nabożeństwo przed szczytem było ukoronowaniem każdego obchodu². "Ojcowie Paulini patronowali tym uroczystościom odważnie i ofiarnie"³.

Od r. 1914 "z chwilą ustąpienia Rosjan i po uciszeniu krwawych rozruchów w pierwszych dniach zajęcia miasta przez Niemców nastały dla Jasnej Góry czasy swobodniejsze"⁴. "Przy wzrastających siłach zakonu - napisze później kronikarz klasztoru - można już było postąpić o krok naprzód i pomyśleć o jakiejś szerszej pracy i zabrać się do niej. Rozpoczęto od małego, od pracy nad pogłębieniem uświadomienia religijnego tak wśród inteligencji jak i wśród szerszych warstw społeczeństwa"⁵.

¹ J. Pietrzykowski, Jasna Góra w okresie dwóch wojen światowych, Warszawa 1987, s. 51.
² Por. tamże, s. 51-52, (na podstawie relacji ojca autora książki Korneliusza Wacława Pietrzykowskiego od r. 1915 radnego miasta Częstochowy).
³ Tamże, s. 52.
⁴ [A. Łaziński], Jasna Góra podczas wojny europejskiej 1914-1918, Jasna Góra 1919, s. 83.
⁵ Na podstawie J. Pietrzykowski, Jasna Góra w okresie dwóch wojen światowych, s. 69.

Sodalicje Mariańskie na Jasnej Górze

Inicjatorami Sodalicji Mariańskich byli Jezuici. Najaktywniejszym wśród nich był Jan Leunis. W r. 1563 w Kolegium Rzymskim Jezuitów założył on Sodalicję Uczniów. W r. 1573 istnieją już Sodalicje w 20 miastach Francji, we Włoszech, Hiszpanii i Portugalii. Z czasem powstające Sodalicje utworzyły potężną sieć religijnego oddziaływania na społeczeństwo⁶. Członkowie Sodalicji brali czynny udział w nabożeństwach procesjach, adoracjach Najśw. Sakramentu, pielgrzymkach i byli widoczni w pełnieniu dzieł miłosierdzia. Sodalicje utworzyły tzw. Kongregację. Należeli do niej jedynie mężczyźni⁷.

Wraz z wprowadzeniem do Polski Jezuitów w r. 1564, powstają Sodalicje w Polsce. Pierwsza powstała w Poznaniu w 1574 r. następna w Krakowie i w innych miastach Polski⁸. Wraz z kasatą Jezuitów (1773) zostaje zahamowany rozwój Sodalicji. Rolę opiekunek nad Sodalicją przejmują zakony żeńskie. Ale ich działalność jest widoczna i bardzo żywa dopiero w okresie I wojny światowej. Członkowie Sodalicji stają się często inicjatorami akcji charytatywnych i społecznych⁹.

Zasadnicze zadanie Sodalicji to służenie Chrystusowi w Kościele pod przemożnym patronatem Maryi, na wszystkich odcinkach codziennego życia¹⁰.

O początkach Sodalicji Mariańskich na Jasnej Górze informuje książka pt. "Jasna Góra podczas wojny europejskiej 1914-1918" wydana nakładem Arcybractwa Różańcowego w r. 1919. Autorem jej wydaje się być O. Aleksander Łaziński. Oto wiadomości podane na podstawie relacji O. Aleksandra. Powołanie do życia Sodalicji nastąpiło w uroczystość Niepokalanego Poczęcia N.M.P. 1916 r. w Kaplicy Cudownego Obrazu, wypełnionej po brzegi przez młodzież szkół męskich z Częstochowy. Śpiewano staropolską pieśń "Bogurodzicę", a "ręce młodzieży dotknęły ryngrafów z wizerunkami Maryi i tysięcznych różańców na których wielbili Jej Imię króle nasi: Zygmunty, Kazimierze i Sobiescy, wypowiadając słowa Jam Sodalis Marianus"¹¹.

Hasło Sodalicji to wiersz Z. Krasińskiego:

"Bądź arcydziełem nieugiętej woli!
Bądź cierpliwością, tą panią niewoli,
Co gmach swój stawia z niczego powoli!
Bądź spokojnością wśród burz, niepokoju
W zamęcie miarą i strojem w rozstroju!
Bądź wiecznym pięknem w wiecznym życia boju"¹²

O. Łaziński podaje, że "Sodalicja ma za cel rozniecać w duszach członków gorące nabożeństwo ku Matce Boskiej i wyrabiać ich na dobrach katolików - Polaków"¹³.

Patronat nad Sodalicją Młodzieży Częstochowskiej, po porozumieniu z księżmi Prefektami, objął przeor Jasnej Góry O. Piotr Markiewicz. Pierwsza Sodalicja na Jasnej Górze to Sodalicja Młodzieży Męskiej pod wezw. Królowej Korony Polskiej i św. Stanisława Kostki. O. Przeor na jej Moderatora wyznacza O. Antoniego Małynicz Malickiego¹⁴. O. Aleksander pisze: "dzisiaj - wtedy, gdy pisał była jeszcze wojna - Sodalicja ta liczy kilkudziesięciu członków, z których starsi z bronią w ręku gotowi oddać życie za wiarę i Ojczyznę"¹⁵.

W kwietniu 1917 r. powołano do życia na Jasnej Górze Sodalicję żeńską pod wezw. Matki Bożej Niepokalanego Poczęcia i św. Jadwigi. Sodalicja przyjęła tytuł "Sodalicja Panien z inteligencji". Pierwszymi sodaliskami były: Anna Habdank Gembarzewska i Wanda Sokowska. W chwili gdy pisał o tym O. Aleksander, było 18 członkiń tej Sodalicji. Było to tzw. I-sze Koło¹⁶. Tak pisze o nich O. Łaziński: "Duch dobry, wiara w lepszą przyszłość, chęć i gorliwość w pracy cechują córy Maryi"¹⁷. Pierwszym Moderatorem został wspomniany O. Antoni, a po jego wyjeździe O. Marian Paszkiewicz¹⁸.

W listopadzie 1917 r., jak informuje dalej O. Aleksander w swojej książce - powstaje II Koło, w skład którego wchodzi 26 pań. Patronami tego koła są Matka Boska Królowa Korony Polskiej i św. Józef. Sodalicja Młodzieży Męskiej i dwa koła Pań stanowią "odrębną, zamkniętą całość... łączą się natomiast w modlitwie i pracy społecznej, wzajemnie wspierają się w miarę sił i zdolności"¹⁹. Na tym kończy się relacja O. Łazińskiego. Na końcu dodaje: "W Bogu nadzieja, że instytucje te rozwijać się będą coraz pomyślniej"²⁰.

Jak wykazują dalsze źródła, Sodalicje na Jasnej Górze rozwijają się pomyślnie. W kronice z zebrań Sodalicji Mariańskich nauczycielek ludowych i ochraniarek pod wezw. Najśw. Maryi Pannie i św. Józefa, czytamy m.in., że w r. 1917 w listopadzie powstaje za pozwoleniem przeora O. Piotra Markiewicza Sodalicja nauczycielek ludowych i ochraniarek. Na prezydentkę zostaje wybrana P. Maria Piątkowska²¹. Chodzi tu zapewne o wspomniane przez O. Aleksandra II Koło. Panie z tego Kółka prosiły Moderatora O. Mariana Paszkiewicza, aby je prowadził w duchu zakonnym "gdyż pragną wieść życie doskonałe... i chcą służyć Bogu i Maryi szczerze."²² Uroczyste ślubowanie wierności złożyły 8 grudnia 1918 r. W tym też roku zatwierdza tę Sodalicję bp Zdzitowiecki. Zebrania odbywają się dwa razy w każdym miesiącu. Sodaliski mają pod opieką Kaplicę św. Józefa na Jasnej Górze. Zajmują się ludźmi biednymi, organizują "choinkę" dla biednych dzieci, rozprowadzają książki. W II połowie 1921 r. Moderatorem Sodalicji zostaje O. Pius Przeździecki²³.

W "Kronice Sodalicji Mariańskiej Pań Rękodzielniczek pod wezw. Matki Bożej Wspomożenia Wiernych i św. Agnieszki" dowiadujemy się o powstaniu, możliwe że jeszcze przed 1919 r, Sodalicji Pań pracujących w domu, przemyśle i handlu. W r. 19191, z inicjatywy P. Łucji Juraszkównej mistrzyni kroju i szycia, powstaje Sodalicja Pań Rękodzielniczek. Moderatorem został O. Marian Paszkiewicz. Pierwotny tytuł tej Sodalicji miał brzmieć "Sodalicja Pań Rękodzielniczek pod wezw. M.B. Wspomożenia Wiernych i Najsłodszego Imienia Jezus". Primaria w Rzymie zmienia tytuł z Najsłodszego Imienia Jezus na tytuł - św. Agnieszki Rzyskiej. Pierwszą i wieloletnią prezydentką została inicjatorka Sodalicji - P. Łucja Juraszkówna²⁴.

"Kronika Sodalicji Panien z inteligencji" informuje, że w drugiej połowie 1922 r. z Sodalicji Panien z inteligencji wyodrębnia się Sodalicja Nauczycielek. Moderatorem został O. Pius Przeździecki²⁵. "Kronika Sodalicji Mariańskiej nauczycielek na Jasnej Górze" podaje dokładnie datę zorganizowania tej sodalicji - 22 czerwca 1922 r. Nadano jej tytuł: Sodalicja N.M.P. Niepokalanego Poczęcia i św. Jana Kantego. Wybrano św. Kantego na patrona, "aby mieć wzór do naśladowania" i aby szukać "orędownictwa u Mistrza w ćwiczeniu charakterów powierzonej nam młodzieży i wyjednania łask, potrzebnych do należytego spełnienia naszego zadania, jakie z wolą Bożą wkłada na nas społeczeństwo"²⁶. Pierwszą prezydentką została P. Sabina Niedźwiedzka. Sodalicja, dyplom przyłączenia do "Prima Primarii" w Rzymie, otrzymała 19 kwietnia 1923 r. Zebrania odbywają się co 2 tygodnie. Członkinie biorą udział w pracach Narodowej Organizacji Kobiet, Ligi Katolickiej i Związku Młodzieży Katolickiej.²⁷

13 czerwca 1924 r. zostaje zorganizowana na Jasnej Górze Sodalicja Pań mężatek przez O. Piusa Przeździeckiego. Prezydentką zostaje P. Glicowa, sekretarką p. Marta Dąbrowska. Sodalicja ta opiekuje się m.in. upadłymi dziewczętami²⁸.

W końcu września 1923 r. zapoczątkowana zostaje Sodalicja Mariańska męska (panów) pod wezwaniem Matki Bożej Częstochowskiej i męczennika za wiarę św. Jozafata Kuncewicza. Pobudką do tego, jak donosi kronika Sodalicji, były "hołdy złożone Najśw. Maryi Pannie na Jasnej Górze przez lwowską i warszawską Sodalicję Męską" we wrześniu tego roku"²⁹. Do "Prima Primaria" agregowana 15 października 1924 r. Na początku były tylko 3 osoby. W r. 1926 jest 16 sodalisów i 10 kandydatów. W r. 1929 - 33 sodalisów. Celem Sodalicji jest rozszerzenie wiedzy religijnej i życia wewnętrznego. Od stycznia 1929 r. razem z Sodalicjami żeńskimi tworzą wspólne sekcje: eucharystyczną, etyki chrześcijańskiej i popierania Papieskiego Dzieła Rozkrzewiania Wiary³⁰.

Zachowała się kopia aktu erekcyjnego nowej Sodalicji - Sodalicji Mariańskiej mężczyzn pracujących w przemyśle i handlu pod wezw. Matki Bożej Wspomożenia Wiernych i św. Pawła I Pustelnika. Akt erekcyjny wydano w Częstochowie dn. 20 stycznia 1938 r. Moderatorem zostaje O. Marian Paszkiewicz³¹.

Z protokółu z zebrania prezesek i prefektów Sodalicji Mariańskich na Jasnej Górze, odbytego pod przewodnictwem O. Generała O. Piusa Przeździeckiego i w obecności Krajowego Promotora Sodalicji - jezuity O. Romualda Moskały, dn. 11 sierpnia 1939 r. wynika, że w 1939 r. na Jasnej Górze było 8 Sodalicji:

• Sodalicja Panien, erygowana 3 XI 1917 r.,
• Sodalicja Panien Pracujących w przemyśle i handlu eryg. 17 VIII 1917 r.
• Sodalicja Rękodzielniczek, eryg. 23 III 1920 r.
• Sodalicja Nauczycielek, eryg. 3 III 1923 r.
• Sodalicja Pań Mężatek, eryg. 8 IX 1924 r.,
• Sodalicja mężczyzn Rękodzielników, eryg. 11 VII 1923 r.
• Sodalicja mężczyzn pracujących w przemyśle i handlu, eryg. 20 I 1938 r.³²

W tym protokóle daty erygowania nie wszędzie są zgodne, choćby z datami podanymi w Kronikach niektórych Sodalicji. Dla przykładu podam Sodalicję Panów. Protokół podaje datę erygowania 8 sierpnia 1924 r., natomiast Kronika Sodalicji Panów podaje datę zatwierdzenia przez bpa S. Zdzitowieckiego 8 września 1924 r. a agregowania do "Prima Primarii" w Rzymie 15 października 1924 r.³³ A Sodalicja Pań Mężatek posiada w wyżej wymienionym protokóle datę eryg. pokrywającą się z zatwierdzeniem przez bpa S. Zdzitowieckiego Sodalicji Panów - 8 IX 1924 r. Czy są to przeoczenia, czy niedokładności? Te wątpliwości może usunąć dokładniejsze porównanie kronik z księgami protokółów, akt oraz ze sprawozdaniami z działalności tych Sodalicji³⁴.

Dnia 11 sierpnia 1939 r. na wspomnianym już spotkaniu omawiano sprawę reorganizacji Sodalicji na Jasnej Górze. Z powodu niewielkiej liczby uczestników każdej Sodalicji Promotor Sodalicji Mariańskich w Polsce, O. R. Moskała, zaproponował połączenie Sodalicji i utworzenia z ośmiu czterech. Wobec tej propozycji oponował dotychczasowy moderator Sodalicji Jasnogórskich O. Marian Paszkiewicz. Propozycję jednak przyjęto. Pierwsza Sodalicja miała składa z Sodalicji Panien i Sodalicji Nauczycielek. Druga z Sodalicji Panien pracujących w przemyśle i handlu oraz Sodalicji Pań Rękodzielniczek. Trzecia to Sodalicja Pań Mężatek. Czwarta - Sodalicja Panów, Mężczyzn Rękodzielników i Mężczyzn pracujących w przemyśle i handlu³⁵. Moderatorem tych bractw został O. Polikarp Sawicki³⁶.

W ramach Sodalicji działały różne sekcje: pracy społecznej,³⁷ biblijno-liturgiczne,³⁸ eucharystyczne,³⁹ apologetyczne,⁴⁰ miłosierdzia i chorych,⁴¹ charytatywne⁴² i inne. Powstawały także kółka misyjne⁴³. Często były to sekcje wspólne.

Sodalicja posiadała własną bibliotekę, w której był m.in. dział powieściowy, dział religijno-moralny⁴⁴ oraz zbiór czasopism⁴⁵. Sodalicja Panów postanowiła wybudować dom rekolekcyjny dla organizowania rekolekcji ogólnych i zamkniętych⁴⁶. Organizowano także kursy mariańskie,⁴⁷ urządzano akademie, wygłaszano odczyty, referaty,⁴⁸ organizowano nabożeństwa dziękczynne i błagalne,⁴⁹ zbiórki ubrań, bielizny dla ubogich⁵⁰. Sodalicja pomagała w organizowaniu pielgrzymek chorych na Jasną Górę,⁵¹ a także w organizowaniu ogólnopolskich Zjazdów Sodalicji na Jasnej Górze⁵². W dniach 10 - 12 lipca 1922 r. na Jasnej Górze odbył się Pierwszy Zjazd Sodalicji Mariańskiej Uczennic, który zainicjował Ogólnopolską Sodalicję Mariańskiej Uczennic⁵³. W następnych dniach 12, 13 i 14 lipca tego roku odbył się na Jasnej Górze I Zjazd Sodalicji Akademików, powołujący do życia Związek Sodalicji Mariańskich Akademików⁵⁴.

29 - 30 czerwca 1934 r. odbył się Zjazd Związku Sodalicji Inteligencji Męskiej⁵⁵. W r. 1921 odbył się ogólnopolski Zjazd Sodalicji Nauczycieli⁵⁶. Były także pielgrzymki pojedynczych Sodalicji na Jasną Górę, np. w latach 1921-1924: Sodalicji Pań i Panów z Poznania w czerwcu 1922 r., Sodalicji Nauczycieli z Kalisza w sierpniu 1922, Sodalicji Nauczycieli z Rzeszowa 4 lipca 1923 r., Sodalicji Młodzieży Szkół Średnich w czerwcu 1923 r., Sodalicji Pań i Panów ze Lwowa w sierpniu 1923 r., Sodalicji Urzędniczek z Kalisza w maju 1924 r., Sodalicji Studentów w lipcu 1924 r.⁵⁷ Sodalicje Jasnogórskie służyły wszechstronną pomocą, od szukania zakwaterowania i wyżywienia, do organizowania spotkań i nabożeństw.

Szeroki był kontakt Jasnogórskich Sodalicji nie tylko z innymi Sodalicjami. Na przykładzie zachowanej korespondencji Sodalicji Mariańskiej Panów możemy powiedzieć o ich kontaktach z: "Towarzystwem św. Wincentego a Paulo" w Warszawie, "Ligą ku ochronie czci" we Lwowie, z "Katolickim Związkiem abstynentów" w Poznaniu, z "Towarzystwem im. Piotra Skargi" w Warszawie⁵⁸.

Na horyzoncie sodalicyjnym Jasnej Góry ok. r. 1923 pojawia się wyjątkowa Sodalicja Służebnic Najświętszej Rodziny, którą zainicjował O. Pius Przeździecki. Pierwsza taka Sodalicja powstała w Wilnie w r. 1893. Jak dowiadujemy się z Konstytucji tej Sodalicji, Sodalicja Służebnic należy do Trzeciego Zakonu św. Franciszka. Była zatwierdzona przez Leona XIII i agregowana do zakonu Braci Mniejszych Kapucynów⁵⁹. Jasnogórską Sodalicję Służebnic Najświętszej Rodziny biskup wileński, Jerzy Matulewicz zatwierdza 9 lutego 1923 r.⁶⁰ Cel główny Sodalicji to: chwała Boża i własne uświęcenie, a zadanie: uświęcenie stanu małżeńskiego i rodziny. Do Sodalicji Służebnic może być przyjęta niewiasta zamężna, wdowa i panna. Mają one: wiernie i ściśle wypełniać przykazania Boże i kościelne oraz cnoty ewangeliczne w swoich rodzinach, wychowywać dzieci swoje lub przybrane, wg zasad żywej wiary i surowej moralności katolickiej i czuwać troskliwie nad obyczajami domowników, dając we wszystkim przykład własnego życia, mają przeciwdziałać duchowi bezbożnictwa i moralnego zepsucia, materializmowi i "nieobyczajności" i szerzyć "gruntowną a gorącą pobożność katolicką" wśród rodzin swoich i znajomych⁶¹. Formacja to: ok. pół roku aspiracji, rok próby, w czasie którego "trzeba się zapisać do Bractwa Serca Pana Jezusa i Serca Najśw. Maryi Panny, do Czci Nieustającej św. Józefa" oraz rok Nowicjatu, po nim pierwsza profesja. Śluby ponawia się co roku⁶². Zebrania wspólne odbywają się w mieszkaniu na mieście, co miesiąc u innej siostry. Kroniki Jasnogórskiej Sodalicji Służebnic wśród członkiń wymieniają m.in.: Mariannę Urbańczyk (aspirantura od 19. VII. 1923), Marię Kaczorowską (próba od 10. X. 1927 ), Zofię Brzezińską (I profesja 16. I. 1927), wśród przełożonych: Stanisławę Banaszewską, Mariannę Krawczyk, Michalinę Smolarczyk, Marię Długosz, Antoninę Sączek⁶³.

Inwazja okupanta niemieckiego nie przerywa działalności Jasnogórskich Sodalicji. Ale przyjmowanie nowych kandydatów oraz organizowanie spotkań wymagało dużej konspiracji. Zaczęło wzrastać niebezpieczeństwo wykrycia. Kierował wtedy Sodalicją O. Polikarp Sawicki. W swoim "Dzienniku" w r. 1940 O. Polikarp notuje:
"24 IV - Panie z Sodalicji I życzą sobie zawieszenia działalności.
28 IV - Sekcja Eucharystyczna - był szpicel.
5 V - Zebranie Sodalicji I. Dużo miejsc pustych. Rozporządzenie o zgłaszaniu młodzieży do pracy w Rzeszy.
16V - Młodzież wywożą masowo. O Chryste! Zmiłuj się!
9 VI - Zebranie Sodalicji I.
16 VI - Zebranie sekcji młodych - dwa referaty dyskusyjne.
10 XI - Zawieszenie działalności.
17 XI - Na mszy sodalicyjnej zapowiedziałem zawieszenie działalności.
O. Przeor (O. Motylewski) wezwany w środę na gestapo"⁶⁴.

Pomimo zapowiedzi zawieszenia działalności Sodalicji, O. Polikarp w formie konspiracyjnej w gronie osób najbardziej zaufanych, kontynuuje działalność sodalicyjną⁶⁵. Praca w Sodalicji polegała w tych warunkach przede wszystkim na podtrzymywaniu wiary w zwycięstwo, utrzymaniu wysokiego poziomu etycznego oraz wyczuleniu na miłość bliźniego sodalisów⁶⁶.

Po wojnie wydawało się, że nastąpi niebywały rozkwit Sodalicji Jasnogórskich. Tak było niewątpliwie do r. 1948. Odrodziło się kilka sekcji. O. Hieronim Pośpiech, powojenny Moderator Sodalicji Jasnogórskich wspomina, że odrodziły się sodalicje: mężczyzn, kobiet, panien, nauczycielek, młodzieży szkolnej żeńskiej i organizowano sodalicję młodzieży męskiej⁶⁷.

Pod koniec lat pięćdziesiątych "władze ludowe" w naszej Ojczyźnie rozpoczęły proces likwidacji organizacji kościelnych, w tym i Sodalicji, zwłaszcza młodzieżowych. W szkołach agitowano do zapisywania się młodzieży do ZMP (Związku Młodzieży Polskiej). W styczniu w r. 1950 aresztowano w Warszawie Promotora Sodalicji Mariańskiej O. Stanisława Nawrockiego, a w Łodzi Moderatora Związku Sodalicji Mariańskich Akademików - O. Tomasza Rostworowskiego. Aresztowani są też liczni sodalisi i Moderatorzy pod zarzutem prowadzenia pracy "bez zezwolenia". Najwyższe wyroki pozbawienia wolności - 12 lat⁶⁸.

Na podstawie wspomnień sodalisek dowiadujemy się o pracy niezmordowanego O. Hieronima Pośpiecha nad utrzymaniem przy życiu Sodalicji Jasnogórskiej. Odbywały się potajemnie spotkania, na których rozważano akt poświęcenia Narodu Sercu Maryi, czytano książki, wygłaszano referaty, przerabiano "Traktat o doskonałym nabożeństwie do NMP" Ludwika Grignion de Montfort, pogłębiając przez to życie wewnętrzne i pracę nad sobą. Członkinie Sodalicji w "terenie" m.in. w szkołach w miarę możliwości organizowały kółka żywego różańca, wypożyczały egzemplarze "Rycerza Niepokalanego" i "Niedzielę". Były organizowane występy artystyczne, pomoc charytatywna dla dzieci mieszkających w tzw. "Pekinie" przy Dworcu Kolejowym na Stradomiu. Były próby ich katechizacji. Więź z Jasną Górą podtrzymywano również poprzez udział w nabożeństwach majowych, w roratach, w "Drogach Krzyżowych". O. Hieronim przygotowywał również sodaliski do oprowadzania po Jasnej Górze⁶⁹.

Z powodu jednak ciągłych inwigilacji UB, donosów i przesłuchań praca sodalicyjna w grupach została przerwana. Niektórzy jednak dalej udzielali się i utrzymywali kontakt z O. Moderatorem - O. Hieronimem⁷⁰. Niektóre z sodalisek pozostały wierne Sodalicji Jasnogórskiej i gdy w r. 1980 pojawiła się możliwość wznowienia działalności zajęły się reorganizacją Sodalicji. Już w lutym 1979 r. O. Przeor O. Konstancjusz Kunz apeluje do sodalisek, aby zajęły się "odkurzeniem" książek znajdujących się na strychach klasztoru z dawnych bibliotek: sodalicyjnej, Bractwa Różańcowego i Ministrantów i zorganizowania wypożyczalni. 19 maja tegoż roku wypożyczalnia w przedsionku Kaplicy Różańcowej była już czynna. Opiekunem został mianowany jej dawny Moderator O. Hieronim. Biblioteka jest czynna do dnia dzisiejszego.⁷¹ Obecnie działa na Jasnej Górze jedna Sodalicja Żeńska.

Dla tych, którzy będą chcieli w przyszłości zająć się głębiej problematyką Jasnogórskich Sodalicji, podaję w Aneksie II tematyczny zestaw pozycji znajdujących się w Archiwum na Jasnej Górze.

⁶ Por. Z. Rymarówna, Przewodnik Sodalicji Mariańskich w Polsce, Kraków-Lublin 1985, s. 3-5.
⁷ Por. M. Bednarz, Jezuici a religijność polska (1554-1964). W: "Nasza Przeszłość" 20(1964), s. 200-203.
⁸ Por. Z. Rymarówna, dz. cyt., s. 28.
⁹ Por. tamże, s. 30-37.
¹⁰ Por. tamże, s. 61.
¹¹ [A. Łaziński], Jasna Góra podczas wojny europejskiej 1914-1918, Jasna Góra 1919, s. 81.
¹² Tamże, s. 80.
¹³ Tamże, s. 81.
¹⁴ Por. tamże s. 81-82.
¹⁵ Tamże, s. 82.
¹⁶ Por. tamże.
¹⁷ Tamże.
¹⁸ Por. tamże.
¹⁹ Tamże, s. 83.
²⁰ Tamże.
²¹ Por. AJG 273, s. 7.
²² Tamże.
²³ Por. tamże, s. 19, 20, 21, 23, 27.
²⁴ Por. AJG 2723, s. 3, 4, 5.
²⁵ Por. AJG 2729, s. 36, 37; 2800.
²⁶ AJG 2793, s. 1.
²⁷ Por. tamże, s. 1, 2, 13; por. AJG 2800, s. 10.
²⁸ Por. AJG 2740, s. 3, 4.
²⁹ Por. AJG 2688, s. 7.
³⁰ Por. tamże, s. 7, 8 n.
³¹ Por. AJG 1858, s. 45.
³² Por. AJG 2729, s. 83-85.
³³ Por. AJG 2688, s. 7.
³⁴ Por. AJG 2822; 2671; 2702; 607; 2727; 2680; 2708; 282; 2696; 2679; 2693; 2768; 2811; 2701; 2830; 2698; 2691; 2697; 2795; 2699; 2700; 2694; 2686; 2824; 2744; 2826; 2825; 2734; 2663; 2814; 2730; 2664; 2675; 2763; 2746; 2830; 2728; 2863; 2719; 1926; 2775; 2742; por. Bibliografia.
³⁵ Por. AJG 2729, s. 85.
³⁶ Por. tamże.
³⁷ Por. AJG 2809.
³⁸ Por. AJG 2794.
³⁹ Por. AJG 2801; 2748.
⁴⁰ por. AJG 2689.
⁴¹ Por. AJG 2807; 2704; 2835; 2891; 2817; por. Bibliografia.
⁴² Por. AJG: 2810; 2808; 2803.
⁴³ Por. AJG 2723, s. 5.
⁴⁴ Por. AJG 2735; 2737; 2770; 2813; 2481; 2705.
⁴⁵ Por. AJG 2383.
⁴⁶ Por. AJG 2823.
⁴⁷ Por. AJG 2862; 2827.
⁴⁸ Por. AJG: 2827; 2690; 2707.
⁴⁹ Por. AJG 2848.
⁵⁰ Por. AJG 2804a; 2720.
⁵¹ Por. AJG 2721.
⁵² Por. AJG 2726; 1858; 2729.
⁵³ Por. "Gazeta Kościelna" 12(1922), s. 139.
⁵⁴ Por. AJG 2348, s. 11: P. Przeździecki, Dziennik czynności i częściowa kronika Jasnej Góry i Zakonu 1924-1925.
⁵⁵ Por. AJG 1858, s. 42.
⁵⁶ Por. AJG 2729, s. 43.
⁵⁷ Por. tamże.
⁵⁸ Por. AJG 2718, s. 1-12, 15-38, 41-133, 137-140.
⁵⁹ Por. tamże, s. 5.
⁶⁰ Por. AJG 2859, s. 27.
⁶¹ Por. tamże, s. 5, 6, 7.
⁶² Por. tamże, s. 8-9.
⁶³ Por. tamże, s. 49-53.
⁶⁴ Na podstawie J. Pietrzykowski, Jasna Góra w okresie dwóch wojen światowych, W-wa 1987, s. 187-188; por. AJG 2950: "Dziennik O. Polikarpa Sawickiego 1939-1945".
⁶⁵ Por. tamże, s. 188; por. AJG 732, s. 78: "Pracę swą (o. Polikarp Sawicki) w Sodalicji zaczyna w okresie wojny. Zebrania miesięczne odbywają się nadal w dawnym porządku pod przewodnictwem O. Moderatora, jednak przy zachowaniu wszelkich ostrożności. Praca w Sodalicji nie ustaje, mimo ciężkich i niebezpiecznych czasów w jakich żyjemy z woli Boga".
⁶⁶ Por. J. Zbudniewek, Jasna Góra w okresie okupacji hitlerowskiej. W: "St. Clar." 1(1981), s. 364- 366.
⁶⁷ Por. H. Pośpiech, Wspomnienia z pracy Sodalicyjnej, rkp. w posiadaniu autora + mps. (luźne wspomnienia), Jasna Góra 1989.
⁶⁸ Por. Z. Rymarówna, Przewodnik Sodalicji Mariańskich, s. 55 n.
⁶⁹ Por. M. Plaskacz, Wspomnienia z pracy Sodalicyjnej, mps. w posiadaniu autora niniejszej rozprawy, Jasna Góra 1989, s. 3-6.
⁷⁰ Por. tamże, s. 7.
⁷¹ Por. J. Mikołajewska, Wspomnienia sodaliski, Częstochowa, 1 III 1989, rkp. w posiadaniu autora niniejszej pracy, s. 17-19.

3. ORGANIZACJA SODALICJI JASNOGÓRSKICH

Istnienie zrzeszeń świeckich przy Jasnej Górze zawdzięczamy przede wszystkim wyjątkowości tego miejsca, ale także Paulinom, którzy podejmowali działania zmierzające do tworzenia tych wspólnot i do ich formacji, by mogły pomóc im i temu miejscu w lepszym oddziaływaniu na pielgrzymów. Wielką rolę przy tworzeniu tych wspólnot spełniali także świeccy współpracownicy Paulinów. Dla dobrego funkcjonowania wspólnot świeckich przyjęto różne formy organizacyjne i sposoby realizacji zamierzeń.

Założyciele i opiekunowie

Opiekunami zrzeszeń świeckich, powstałych na początku XX w., byli ojcowie wyznaczani przez przeora Jasnej Góry. Wtedy pełnił on również funkcję przełożonego generalnego.

Moderatorami Sodalicji byli m.in. O. Pius Przeździecki, O. Marian Paszkiewicz, O. Polikarp Sawicki, O. Antoni Małynicz-Malicki, O. Szczepan Szawaryn, O. Hieronim Pośpiech.

Najbardziej zasłużony z nich to O. Pius Przeździecki - Moderator Sodalicji Jasnogórskich. Od r. 1921 prowadzi on Sodalicje Jasnogórskie. Jest inicjatorem Sodalicji Nauczycielek utworzonej z Sodalicji Panien z inteligencji (1922), organizatorem Sodalicji Pań Mężatek (1924 r.), prowadzi również Sodalicje Męskie⁷². Od r. 1922 organizuje spotkania wszystkich Sodalicji ze wspólnym nabożeństwem, z Komunią św. i kazaniem. Odbywają się one w drugą niedzielę każdego miesiąca⁷³. O. Pius uwrażliwia sodalisów na sprawy społeczne, troszczy się o życie duchowe oraz organizuje dla nich kursy i tworzy sekcje. Był duszą nie tylko Sodalicji, ale i innych stowarzyszeń.

Oto jego sylwetka. Józef Przeździecki, późniejszy O. Pius urodził się 19 marca 1865 r. w Krzepicach. Studia teologiczne odbywał w Seminarium Duchownym we Włocławku i na Akademii Teologicznej w Petersburgu. Wyświęcony na kapłana 22 maja 1890 r. pełnił funkcję profesora we Włocławku. Po dwóch latach wstąpił do Zakonu Paulinów. Zasłynął jako odważny kaznodzieja, dobry spowiednik i społecznik. Działalnością swoją zwrócił uwagę nie tylko wiernych, ale także władz zaborczych. Za przynależność do tajnego związku byłych akademików z Petersburga zesłano go w głąb Rosji (1895 - 1897). Wrócił na Jasną Górę, gdzie doprowadził do zorganizowania tajnego Zjednoczenia Pań o działalności katolickiej. Bp włocławski Stanisław Zdzitowiecki w lutym 1903 r. polecił mu opuścić Jasną Górę. Wyjechał do Francji, gdzie w Juvisy pod Paryżem w schronisku dla starców i sierot polskich pełnił funkcję kapelana. W lipcu 1905 r. wyjechał do Rzymu, gdzie wręczył Ojcu św. Piusowi X memoriał w sprawie organizowanego przez siebie zakonu "Zjednoczenie Pań o działalności katolickiej pod wezwaniem M.B. Częstochowskiej Królowej Korony Polskiej". Na prośbę Paulinów z Jasnej Góry wraca do kraju i pracuje w Krakowie na Skałce, gdzie pełni obowiązki przeora klasztoru i magistra nowicjuszy. Tam też zakłada "Stowarzyszenie Sług Katolickich pod wezwaniem św. Julii" tzw. Julitki dla opieki duchowej nad służącymi Krakowa. Od 1920 r. pracuje na Jasnej Górze, gdzie bez reszty oddaje się duszpasterstwu różnego typu: Sodalicjom, Zjednoczeniu, różnym stanom. Wykazuje zainteresowanie wszystkim, co mogłoby się przyczynić dla większej chwały Bożej i pożytku ludziom. W r. 1931 zostaje wybrany Generałem Zakonu. Zostaje ponownie wybrany Generałem na Kapitule Generalnej w r. 1937. Pełni funkcję Generała do śmierci tzn. do 2 października 1942 r.⁷⁴ Jest to wspaniała postać na miarę "paulińskiego Honorata Koźmińskiego".

Gdy O. Piusa wybrano Generałem, Moderatorem Sodalicji Jasnogórskich został O. Marian Paszkiewicz, który był bardzo zaangażowany w jej sprawy od początku. Odznaczał się ogromną wrażliwością na sprawy społeczne, stawał w obronie moralności chrześcijańskiej. Był bardzo aktywny podczas kongresów sodalicyjnych.

O. Marian Paszkiewicz ur. się 15 lipca 1877 r. w Szczuczynie w diecezji sejneńskiej. Święcenia kapłańskie otrzymał 23.III..1901 r. w Sandomierzu. Do Zakonu Pulinów wstąpił w lutym 1914 r. Prymicje miał na Jasnej Górze 1 maja 1915 r. Zmarła 15 czerwca 1942 r. na Jasnej Górze⁷⁵. Funkcję Moderatora pełni już u początków powstania Sodalicji na Jasnej Górze, do roku 1921, a później od 1931 do 1939 r. Sodaliski oceniają jego pracę bardzo wysoko. Był wzorem w prowadzeniu Sodalicji, wykazując przy tym wielką staranność⁷⁶.

Po O. Marianie Sodalicje przejmuje O. Polikarp Sawicki. Żyjąca sodaliska tak ocenia jego działalność: "O. Polikarp Sawicki był naszym Moderatorem od roku 1938 do roku 1947 (już od r. 1938 często zastępował chorego O. Mariana). Jako Moderator był bardzo świątobliwy, uduchowiony. Całe swoje życie poświęcił Matce, Bożej i był na usługach uciemiężonego Narodu. Od pierwszych dni okupacji niemieckiej wspólnie z 5-6 odważnymi sodalisami pomagał rannym i uwięzionym żołnierzom w obozie, który znajdował się na Zawodziu"⁷⁷.

Stefan Sawicki - O. Polikarp ur. się 1 marca 1909 r. w Sawicach - Broniszkach koło Sokołowa Podlaskiego. Ukończył gimnazjum paulińskie w Krakowie i w r. 1929 wstąpił do Zakonu Paulinów. Po otrzymaniu w 1934 r. święceń kapłańskich, studiował w Rzymie prawo kanoniczne, wieńcząc studia doktoratem w 1938 r. Po powrocie z Rzymu został prefektem w Instytucie Filozoficzno-teologicznym w Krakowie na Skałce. Na Jasną Górę przybył przed wojną, gdzie powierzono mu opiekę nad Sodalicjami, a także obowiązki bibliotekarza i archiwisty. W czasie II wojny światowej, gdy Instytut Filozoficzno-teologiczny przeniesiono na Jasną Górę, prowadził wykłady z dziedziny prawa, liturgiki i teologii moralnej. Był gorącym patriotą. Całym sercem włączył się również w ruch oporu i służył mu w miarę swoich możliwości. Umarł na zapalenie płuc 16 grudnia 1949 r. w wieku lat 40⁷⁸.

Tak pisze o O. Sawickim zaprzyjaźniony z nim Jan Pietrzykowski: "Przystojny, wysoki, smukły blondyn, o jasnych dobrych, przyjaznych oczach i niezwykle ujmującym uśmiechu. Posiadał O. Polikarp Sawicki szczególny dar zjednywania ludzi. Lgnęła do niego zwłaszcza młodzież"⁷⁹.

O. Polikarp z powodu choroby, w r. 1946 przekazuje opiekę nad Sodalicją O. Hieronimowi Pośpiechowi, który oficjalnie zostaje Moderatorem Sodalicji od r. 1947⁸⁰. Hieronim podejmuje wiele inicjatyw. Dużo poświęca dla niej czasu. Zastanawiał się nad tym: "Czy nie szkoda mojego kapłańskiego czasu? Sodalicja bierze, a co daje Jasnej Górze?" Zaczął uczyć Sodalicję "dawania". Uczy młodzież sodalicyjną oprowadzania po Jasnej Górze. Urządza z nimi "dzieciniec" dla dzieci, których matki czekają przy konfesjonałach na spowiedź. Młodzież przez niego prowadzona udziela informacji na terenie Jasnej Góry i doprowadza pielgrzymów do właściwego miejsca, pomaga w punkcie sanitarnym, oraz informacyjnym. Sodalisi rozciągają opiekę nad ministrantami, uczestniczą w asyście w czasie jasnogórskich procesji. O. Hieronim wygłasza często konferencje do Sodalisów i do przybyłych na Jasną Górę mężczyzn, kobiet młodzieży oraz dzieci, przygotowując ich do dobrej spowiedzi⁸¹.

O. Hieronim Romuald Pośpiech ur. się w Radomsku 20 września 1909 r. gdzie uczęszczał do gimnazjum. Do zakonu wstąpił w r. 1928. W Krakowie kończy liceum i tam rozpoczyna studia filozoficzno-teologiczne. Święcenia kapłańskie otrzymał 25 października 1936 r. Tego samego roku został skierowany do Budapesztu, gdzie w nowo odzyskanym klasztorze pełnił funkcje podprzeora. Po 2 latach wraca do kraju i zostaje administratorem Niższego Seminarium i Prefektem Kleryków w Krakowie. W r. 1940 zostaje przeorem w Leśnej Podlaskiej. Dwukrotnie pełnił na Jasnej Górze funkcje Kustosza. W latach 1957 - 1970 duszpasterzował jako ksiądz diecezji gdańskiej. W roku 1970 wraca do Paulinów na Jasną Górę, gdzie gorliwie duszpasterzuje. Jest pobożny i konsekwentny w swoich działaniach⁸².

Na wyróżnienie zasługuje także O. Antoni Małynicz - Malicki, który organizuje Sodalicję Mariańską Panien z inteligencji pod wezw. M.B. Niepokalanego Poczęcia i św. Jadwigi. Za pośrednictwem konfesjonału O. Antoni zachęcił dwie panie: Habdank-Gembarzewską i Wandę Sakowską, które były uczennicami pensji s. Nazaretanek, do pozyskania kandydatek do nowej Sodalicji. Pozyskano: Halinę Słomińską, Marię Eliaszówną, Józefę Łęską, Anielę Szymańską, Franciszkę Michalską, Halinę Będkowską, Irenę Braziewiczównę, Halinę Malinowską, Zofię Buchaczówną i Barbarę Jani. Pierwsze zebranie odbyło się 21 kwietnia 1917 r.⁸³ Później opiekę nad tą Sodalicją przejął wspomniany O. Marian Paszkiewicz, który proponował ok. roku 1927/28, "aby z łona Sodalicji powstała organizacja, która by w naszym mieście czuwała nad prasą, teatrem, kinem i innymi widowiskami podkopującymi zdrowie i moralność narodu"⁸⁴.

⁷² Por. AJG 2793, s. 1; 2729, s. 36-37; 2800, s. 5; por. AJG 2740, s. 3; por. AJG 2688, s. 8.
⁷³ Por. AJG 2729, s. 40.
⁷⁴ Por. J. Toborowicz, Zjednoczenie Pań o działalności katolickiej pod wezw. M.B.Częstochowskiej Królowej Korony Polskiej. W: "St. Clar." 10(1990) s. 325; por. J. Zbudniewek, Przeździecki Józef, Pius, W: "Dizionario degli istituti di perfezione. Edizioni Paoline, t. VII Roma 1983, s. 1099-1100; por. K.Lesiak, Katolickie stowarzyszenie żeńskie pod wezw. św. Julii. W: "St. Clar." 7(1987), s. 407 n; por. J. Pietrzykowski, Jasna Góra w okresie dwóch wojen światowych, Warszawa 1987, s. 14, 85, 87, 107, 119.
⁷⁵ Por. tamże, s. 60, 179; por. J. Mazur, Realizacja zadań Akcji Katolickiej w działalności Jasnej Góry. W: "St. Clar." 8(1998) s. 120-121; por. AJG 2425, s. 12-13; 3300, s. 276.
⁷⁶ Por. J. Mikołajewska, Wspomnienia Sodaliski, Częstochowa 1989, s. 5-7 (rkp. w posiadaniu autora niniejszej pracy).
⁷⁷ Tamże, s. 9.
⁷⁸ Por. J. Pietrzykowski, Jasna Góra w okresie dwóch wojen światowych, s.189, 124, 126, 131; por. AJG 2425, s. 18-19; 3300, s. 306.
⁷⁹ J. Pietrzykowski, Jasna Góra w okresie dwóch wojen, s. 189.
⁸⁰ Por. J. Mikołajewska, Wspomnienia Sodaliski, s. 15-16.
⁸¹ Por. H. Pośpiech, Wspomnienia z Pracy w Sodalicji, Jasna Góra 1989, s. 1-2 (rkp. + mps w posiadaniu autora niniejszej pracy).
⁸² Por. Bezkompromisowy kapłan i zakonnik, śp. Ojciec Hieronim Pośpiech, W: "Jasna Góra" 4/1992, 62-63.
⁸³ Por. AJG 2729, s. 10-11.
⁸⁴ Tamże, s. 76-77.

Świeccy współorganizatorzy i współpracownicy

Niejednokrotnie świeccy sami byli inicjatorami zakładania niektórych wspólnot. Wśród nich na szczególne wyróżnienie zasługuje P. Łucja Juraszek, która podjęła trud utworzenia Sodalicji Pań Rękodzielniczek na Jasnej Górze. W kronice Sodalicji Pań Rękodzielniczek czytamy: "W r. 1919 kiedy już istniała Sodalicja I-sza Panien i Pań Nauczycielek i II-ga Pań pracujących w domu, przemyśle i handlu, panna Łucja Juraszkówna, mistrzyni szycia i kroju miała w swej pracowni ok. 50 panienek, zapragnęła założyć Sodalicję Rękodzielniczek. Zjednała sobie kilka pań starszych, które znała bliżej i wybrała 4 młode panienki ze swej pracowni, które ujawniły chęć należenia do Sodalicji. Tymczasowe zebrania urządzała w swoim mieszkaniu, czytając przewodnik Sodalicyjny. Po pewnym czasie udała się do Przewielebnego O. Przeora Piotra Markiewicza, ażeby pozwolił na założenie Sodalicji Rękodzielniczek przy Jasnej Górze. Po wielu prośbach i trudnościach O. Przeor łaskawie przychylając się do naszej prośby, pozwolił na zaprowadzenie takowej i kierownictwo nad naszą Sodalicją powierzył Wielebnemu O. Moderatorowi Marianowi Paszkiewiczowi, który nas serdecznie przyjął i bardzo troskliwie naszą Sodalicją się zajął"⁸⁵. Łucja Juraszek została Prezydentką Sodalicji Rękodzielniczek aż do swojej śmierci. Umarła 31 stycznia 1927 r. na chorobę płuc⁸⁶.

Organizując Sodalicję Nauczycielek w r. 1922, O. Pius Przeździecki miał do pomocy: Halinę Malinowską, Sabinę Niedźwiecką, Marię Kobielską, Aleksandrę Redlichównę, Marię Ruszewiczówną i Marię Zawadzką. Na pierwszych wyborach 30 czerwca 1922 r. prezydentką została Sabina Niedźwiecka⁸⁷. Halina Malinowska pełniła natomiast funkcję najpierw skarbniczki, później sekretarki. Sabina Niedźwiecka, zrzeka się funkcji prezydentki, gdy zostaje sekretarką w Lidze Katolickiej (1929 - 1939). Później wstąpiła do Sióstr Zmartwychwstanek. Wśród gorliwych działaczek tej Sodalicji można by wymienić Łucję Butrymowicz, która niestrudzenie pełniła funkcję instruktorki w Sodalicji ("gorliwa i pełna wiedzy religijnej"), Stanisławę Monawardównę - gorliwie przygotowującą referaty. W r. 1928/29 wstąpiła do Sióstr Urszulanek (jest autorką Historii o Zjednoczeniu Pań O. Piusa). Dalej Marię Chmielewską - sumienną przewodniczącą sekcji eucharystycznej i Józefę Słomińską - gorliwą przewodniczącą sekcji oświatowej⁸⁸.

W Sodalicji Pań Miejskich, nazwanych później przez O. Piusa Sodalicją Mężatek, wyróżnia się pani Glisowa - I Prezydentka i Marta Dąbrowska - I sekretarka (1924 r.)⁸⁹

Na wyróżnienie wśród sodalisek zasługuje także Jadwiga Mikołajewska z d. Bogucka, ur. 1908 w Warszawie, która została przyjęta do Sodalicji na Jasnej Górze 8 grudnia 1936 r. Już jako 16-letnia dziewczyna należała do I Katolickiego Stowarzyszenia Młodzieży Żeńskiej przy kościele św. Barbary w Częstochowie, założonego przez młodego 27-letniego kapłana ks. Stanisława Czajkę, późniejszego biskupa. Wg jej relacji często dziewczęta ze Stowarzyszenia śpiewały pod Jasną Górą litanię do Matki Bożej i pieśni maryjne, zwłaszcza w maju. Przeor O. Norbert Motylewski poprosił je, aby również w czerwcu śpiewały Litanię do Serca Pana Jezusa w kaplicy . Gdy wybuchła II wojna światowa, p. Jadwiga, należąc już do Sodalicji Jasnogórskiej, pracowała w sklepie PSS "Społem" i dzięki temu mogła zaopatrywać Jasną Górę w żywność. Urządzała często spotkania i przyjęcia w domu księży Jezuitów dla wysiedlonych, a później dla powstańców warszawskich. Próbowała docierać do jeńców na Zawodziu. Dzielnie jej w tych poczynaniach pomagały Panie: Stefania Ślipczuk, Pani Gosek oraz Józef Stysiński i Kazimierz Wasik⁹⁰.

Po wojnie do aktywnych sodalisek należała p. Mirosława Plaskacz. W r. 1946 prosiła o przyjęcie do Sodalicji Mariańskiej na Jasnej Górze. Została przyjęta za poręczeniem O. Jerzego Tomzińskiego. Była pod wrażeniem dnia 8 września 1948 r. i dokonanego wtedy aktu poświęcenia narodu polskiego Niepokalanemu Sercu Maryi. W r. 1947 ówczesny Moderator Sodalicji O. Hieronim Pośpiech zaproponował jej utworzenie grupy sodalicyjnej w szkole do której uczęszczała (Prywatne Koedukacyjne Liceum Administracyjne Stowarzyszenia Kupców Polskich w Częstochowie). Prefektem tej szkoły był ks. Franciszek Musiel, późniejszy biskup. P. Mirka zebrała 30 dziewcząt i stworzyła dwie grupy: starszą i młodszą. Wkrótce powstała też grupa męska. Zebrania tygodniowe, jak i miesięczne odbywały się w sali sodalicyjnej na Jasnej Górze. O. Hieronim całą tę grupę dołączył do zatwierdzonej kanonicznie Sodalicji Jasnogórskiej. Był to czas likwidowania organizacji katolickich w szkołach. W szkole P. Mirka otrzymała na piśmie opinię "wroga ustroju PRL". W Sodalicji nadal pracuje i wspólnie z Moderatorem planuje pracę i organizuje spotkania, dyskusje, "opłatki", "święcone"⁹¹.

⁸⁵ AJG 2723, s.3.
⁸⁶ Por. tamże, s. 3-4.
⁸⁷ Por. AJG 2793, s. 1.
⁸⁸ Por. AJG 2764: Księga wpisowa Sodalicji Nauczycielek na Jasnej Górze (z notatkami o ich aktywności).
⁸⁹ Por. AJG 2740; Kronika Sodalicji Pań Miejskich przy Jasnej Górze w Częstochowie, s. 3.
⁹⁰ Por. J. Mikołajewska, Wspomnienia Sodaliski, s.1, 4, 5, 9, 14-15.
⁹¹ Por. M. Plaskacz, Wspomnienia z pracy sodalicyjnej, Częstochowa 1989, s.1-3, mps.

Przyjmowanie i organizacja

Przyjmowanie do Sodalicji Mariańskich odbywało się kilka razy do roku. Zazwyczaj w święta Maryjne: Matki Bożej Gromnicznej - 2 lutego, w Zwiastowanie N.M.P. - 25 marca, czasami 3 maja w Uroczystość Królowej Polski, 8 września w święto Narodzenia N.M.P., a najczęściej jednak 8 grudnia w Uroczystość Niepokalanego Poczęcia. Przyjęcie miała poprzedzać spowiedź św. i Komunia św., tak jak w przypadku bractw⁹². Przed przyjęciem odprawiano rekolekcje⁹³. Do Sodalicji przyjmował O. Moderator.

W Sodalicjach Jasnogórskich władzę sodalicyjną tworzyli: Moderator mianowany przez wyższych przełożonych i wybierani przez swe społeczności: prezydentka, dwie asystentki, sekretarz, skarbnik, instruktor kandydatów i przewodniczący sekcji⁹⁴. Tworzyli oni tzw. Konsultę, która radziła i decydowała o wszystkim co dotyczyło organizacji Sodalicji. "To Konsulta uchwala statut swej Sodalicji, który przedkłada do zatwierdzenia Biskupowi Ordynariuszowi diecezjalnemu oraz szczegółowe regulaminy życia wewnętrznego, jak i poszczególnych sekcji i kół sodalicyjnych."⁹⁵ Wybór na prezydentkę (prezydenta) dokonywano przez głosowanie na jedną z trzech osób, tzw. "terne" wyznaczoną przez ustępującą Konsultę⁹⁶. Najważniejszą rolę jednak w Sodalicji spełniał Moderator. O. Jan Roztworowski TJ, tak określił tę rolę: "Moderator jest w sensie ścisłym zwierzchnikiem, który wedle swego uznania kieruje Kongregacją i nie jest przed nikim odpowiedzialny, tylko przed władzą kościelną, która go naznaczyła"⁹⁷.

Sodalicja Służebnic Najświętszej Rodziny rządziła się swoimi prawami. Spośród siebie wybierała Przełożoną Generalną i jej Radę. Wyboru dokonywano na Kapitule Generalnej. Moderator miał tylko czuwać nad całością⁹⁸.

⁹² Por. [A. Łaziński], Jasna Góra podczas wojny europejskiej, s. 82.
⁹³ Por. AJG 2793, s. 3.
⁹⁴ Por. AJG 2729; s. 58; por. Z. Rymarówna, Przewodnik Sodalicji Mariańskich w Polsce, Kraków-Lublin 1985, s. 92.
⁹⁵ Tamże, s. 92-93.
⁹⁶ Por. tamże, s. 92.
⁹⁷ Tamże, s. 88.
⁹⁸ Por. AJG 2859, s. 27.

Sposoby oddziaływania na członków wspólnot sodalicyjnych

Duży wpływ na swoich "podopiecznych" mieli Moderatorzy Jasnogórskiej Sodalicji. Zbierali oni zazwyczaj co dwa tygodnie członków Sodalicji. Na spotkaniach tych zastanawiano się nad rodzajami działań, które należałoby podjąć, aby Sodalicja działała prężniej⁹⁹. Taką drogą stworzono różne sekcje, często wspólne. Tak powstała np. wspólna sekcja: eucharystyczna, etyki chrześcijańskiej, popierania papieskiego dzieła rozkrzewiania wiary¹⁰⁰. W Sodalicji Pań z inteligencji była także sekcja duchowa, umysłowa (wiedzy), artystyczna, dla wyrobienia duchowego, umysłowego i artystycznego członków Sodalicji. A także sekcja opieki nad więźniami, charytatywna - opiekująca się zwłaszcza dziećmi opuszczonymi¹⁰¹. Była też i sekcja misyjna, która szyła bieliznę kościelną, kielichową, kapłańską, mszalną, ołtarzową i inne ubiory kościelne z przeznaczeniem na Misje¹⁰². Sodalicja Nauczycielek miała też prężną sekcję oświatową¹⁰³.

Na spotkaniach odczytywano też dziełka dostarczane przez Moderatora dotyczące życia wewnętrznego. Po czym dyskutowano nad problemami życia duchowego¹⁰⁴. Zachował się zapis spotkań w Sodalicji Służebnic Najśw. Rodziny: "na początku była modlitwa z ceremoniarza, później Ks. Dyrektor lub Przełożona Generalna przypominała o uroczystościach przypadających w tym czasie, oznajmiała o śmierci sodalisek, a potem było przemówienie Dyrektora o jednej z cnót zalecanych w tej Sodalicji. Na koniec było wyznanie win i ogólna pokuta"¹⁰⁵.

Spotkania te były także okazją do wygłaszania referatów, które przygotowywały same sodaliski¹⁰⁶. Częste były też wspólne spotkania wszystkich Sodalicji połączone z nabożeństwem, Komunią św. i kazaniem¹⁰⁷.

Dla pogłębienia wiedzy o życiu wewnętrznym i ogólnej wiedzy zorganizowano bibliotekę sodalicyjną¹⁰⁸. Rozpowszechniano książki¹⁰⁹. Wzywano do prenumeraty religijnych czasopism, zwłaszcza "Sodalis Marianus"¹¹⁰. Zachęcano do pogłębiania wiedzy z różnych dziedzin. Sodaliski z Sodalicji Panien z inteligencji miały obowiązek na zebraniach zdawać sprawę z pogłębiania swojej wiedzy z literatury, historii, apologetyki, logiki czy przyrody¹¹¹. Były organizowane nawet kursy pielęgniarskie¹¹². Przygotowywano Akademie Mariańskie, wieczornice ku czci Matki Najśw. i innych świętych¹¹³. Zachęcano do prac społecznych¹¹⁴. Protestowano przeciwko ateistycznym pismom, m.in. przeciw "Głosowi Wolności"¹¹⁵. Zachęcano do brania udziału w agitacjach wyborczych na rzecz wyboru katolickich posłów na Sejm.¹¹⁶. Zachęcano do zapisywania się do katolickich związków m.in. do Ligi Katolickiej, do Narodowej Organizacji Kobiet, do Związku Młodzieży Katolickiej¹¹⁷. Zobowiązywano do uczestniczenia w ogólnopolskich zjazdach Sodalicji¹¹⁸.

Ważną sprawą było ciągłe pogłębianie życia wewnętrznego. Moderatorzy organizowali różnego rodzaju rekolekcje. Były to rekolekcje dwudniowe, jednodniowe, zamknięte, indywidualne¹¹⁹. Każdy sodalis był zobowiązany do odprawienia rekolekcji raz w roku¹²⁰. Dla tego celu zbudowano własny dom rekolekcyjny. Zachęcano też do umartwienia, postów i Komunii św. na rzecz Ojczyzny¹²¹. Propagowano poświęcenie się na służbę Sercu Jezusowemu i na Służbę Niebieskiej Pani¹²². Dla najaktywniejszych organizowano wycieczki m.in. do Kalwarii Zebrzydowskiej, Leśniowa, i Gidel¹²³.

⁹⁹ Por. AJG 2793, s. 2.
¹⁰⁰ Por. AJG 2688, s. 8.
¹⁰¹ Por. AJG 2729, s. 77.
¹⁰² Por. AJG 1858, s. 85; 2729, s. 49; 2723, s. 5.
¹⁰³ Por. AJG 2793, s. 2.
¹⁰⁴ Por. AJG 2729, s. 11; 2859, s. 37.
¹⁰⁵ Tamże, s. 37.
¹⁰⁶ Por. AJG 2729, s. 16; 2827, s. 4, 9, 13, 26.
¹⁰⁷ Por. AJG 2729, s. 40.
¹⁰⁸ Por. tamże, s. 1-15, 39.
¹⁰⁹ Por. AJG 2732, s. 21.
¹¹⁰ Por. AJG 1858, s. 93.
¹¹¹ Por. AJG 2729, s. 14-15.
¹¹² Pot. tamże, s. 21.
¹¹³ Por. AJG 1081, s. 133, 143.
¹¹⁴ Por. AJG 2729, s. 41-42.
¹¹⁵ Por. AJG 2688, s. 9.
¹¹⁶ Por. AJG 2729, s. 18, 62.
¹¹⁷ Por. AJG 2793, s. 13.
¹¹⁸ Por. AJG 2729, s. 43.
¹¹⁹ Por. AJG 2729, s. 15; 1858, s. 53, 83; 2732, s. 103.
¹²⁰ Por. AJG 2729, s. 49; 2823; 2793, s. 7-8.
¹²¹ Por. AJG 2688, s. 9; 2740, s. 5-8, 9; 2729, s. 18.
¹²² Por. AJG 2688, s. 7; 2729, s. 12.
¹²³ Por. AJG 1858, s. 143; 2732, s. 128-133.

4. FORMACJA DUCHOWA SODALICJI

Ojcowie Jasnogórscy bardzo dbali o rozwój duchowy zrzeszeń świeckich i ich formację. Wynikało to z samej duchowości paulińskiej. W świetle pierwotnych konstytucji Paulin, to człowiek oddany modlitwie, wyrzekający się szatana i podejmujący "nowe życie"¹²⁴. I tego uczyli i według tych zasad formowali Paulini członków zrzeszeń. Dbali o to, aby każdy z nich, był człowiekiem modlitwy, żeby podejmował prace nad sobą, aby stał się "nowym człowiekiem", by nie zaniedbywał Mszy św. i Komunii św., uczestniczył w życiu liturgicznym i by był czcicielem Maryi.

¹²⁴ Por. K. Pomper, Życie zakonne w świetle pierwotnych konstytucji Paulinów. W: "St. Clar." 10(1990) s. 52-58.

Modlitwa

W jasnogórskich sodalicjach zalecano codzienne rozmyślanie, oparte na Ewangelii lub lekturze duchowej¹²⁵. W Sodalicji Pań z inteligencji Moderator - O. Szczepan Szawaryn zaleca 15 minutowe rozmyślanie, które może być odprawiane o każdej porze dnia¹²⁶. Na spotkaniach dawano praktyczne nauki rozmyślania¹²⁷. Cechą Sodalicji jest także: "pielęgnowanie ducha modlitwy przez częste odnawianie intencji, wzbudzanie aktów miłości Boga i Maryi oraz polecanie im każdej sprawy" oraz "odmawianie codziennie cząstki różańca z rozmyślaniem tajemnic"¹²⁸. W Sodalicji Służebnic Najświętszej Rodziny O. Piusa Przeździeckiego praktykowano następujące "ćwiczenia pobożne": kwadrans rozmyślania (raczej rano) korzystając z Ewangelii, z "Naśladowania Chrystusa" lub innych pozycji, 3 razy w ciągu dnia Anioł Pański, codziennie Litania do Matki Bożej, codziennie Akt ofiarowania Sercu Jezusa i Sercu Maryi, każdego dnia 12 innych pacierzy, w niedzielę pół godziny wynagradzającej adoracji Najświętszego Sakramentu, w I piątek miesiąca Droga Krzyżowa. Pożądane zapisanie się do bractwa różańcowego i odmawianie dziesiątka Różańca św.¹²⁹

¹²⁵ Por. Z. Rymarówna, Przewodnik Sodalicji Mariańskich w Polsce, Kraków-Lublin, 1985 r., s. 83.
¹²⁶ Por. AJG 2729, s. 72.
¹²⁷ Por. M. Plaskacz, Wspomnienia z pracy sodalicyjnej, rkp. Częstochowa 1989, s. 3.
¹²⁸ Z. Rymarówna, Przewodnik Sodalicji, s. 83.
¹²⁹ Por. AJG 2859, s. 9-13.

Dążenie do doskonałości

Dążenie do doskonałości, to przede wszystkim praca nad sobą: unikanie wad, zdobywanie cnót i umartwienie¹³⁰. To również walka z szatanem, poprzez częstą spowiedź św., Komunię św., Mszę św., odprawianie rekolekcji, codzienny rachunek sumienia.

Ważny jest w pracy nad sobą systematyczny rachunek sumienia. Do tego rachunku zobowiązywały ustawy sodalicyjne. Sodalis codziennie miał robić ogólny i szczegółowy rachunek sumienia. Ogólny rachunek sumienia polegał na prześledzeniu swoich czynności, słów, myśli, uczuć, zaniedbań i wzbudzeniu szczerego żalu za wszelkie uchybienia danego dnia, z podjęciem konkretnego postanowienia poprawy. Szczegółowy rachunek sumienia miał być nie tyle skierowany na usuwanie wad i grzechów, ile na coraz doskonalsze wypełnianie obowiązków¹³¹. Na spotkaniach bardzo uwrażliwiano na wytworzenie nawyku codziennego rachunku sumienia¹³². W ćwiczeniach pobożnych Służebnic Najświętszej Rodziny w południe zalecano rachunek sumienia szczegółowy, wieczorem ogólny¹³³. Do wieczornego rachunku sumienia zobowiązywały także ustawy Zjednoczenia¹³⁴. "Czynić wieczorny rachunek sumienia, błędy popełnione żałować i czynić pokutę" miał również tercjarz¹³⁵.

Po rachunku sumienia w pracy nad sobą najważniejsza jest spowiedź. Sodalis miał się spowiadać co miesiąc, o ile możności u stałego kierownika sumienia¹³⁶.

W kształtowaniu życia duchowego ważną rolę odgrywały rekolekcje i dni skupienia. Co roku miał brać udział w rekolekcjach sodalis i sodaliska. Sodalis miał odprawić przynajmniej dwudniowe rekolekcje przede wszystkim przed przyjęciem do Sodalicji i przed "publicznym aktem ofiarowania się na służbę Niebieskiej Pani"¹³⁷. Zalecano rekolekcje zamknięte¹³⁸. Każdy mógł odprawić prywatnie takie rekolekcje pod kierunkiem Moderatora. O. Polikarp Sawicki daje takie zalecenia w czasie takich indywidualnych rekolekcji, które urządzał często dla swoich sodalisek: "Podczas pracy ćwiczyć się w pamięci na obecność Bożą i możliwie najczęściej wzbudzać akty strzeliste, przy każdej nadarzonej sposobności. Przelotne spojrzenie na krzyż przypomni wtedy potrzebę wzbudzenia takiego aktu, gdy np. zegar bije godzinę, czy słychać dzwony. W chwilach cierpień niech te akty będą częstsze, gdy np. boli głowa, albo coś innego dolega"¹³⁹. A tak wyglądał plan dnia w czasie takich rekolekcji indywidualnych odprawianych pod jego kierownictwem: o piątej rano wstanie i wzbudzanie aktów strzelistych, np. takich: "Jezu mój ten dzień Tobie ofiaruję", "Kocham Cię, Jezu mój", "O Matko moja, Maryjo, otaczaj mnie dziecko Twoje swoją opieką przez cały dzień dzisiejszy". O godz. 5.15 modlitwy poranne, Anioł Pański i akt ofiarowania się Matce Najświętszej i 15 minutowe rozmyślanie i 3 Zdrowaś, i do pracy. O 8 rano Msza św. i Komunia św., śniadanie i praca. Przed obiadem króciutki rachunek sumienia z wady głównej i Anioł Pański. Ok. godz. 3 po południu czytanie duchowne, później praca i kolacja. O 9.30 wieczorem ogólny rachunek sumienia (5 minut), modlitwa, Komunia duchowa i akty, np.: "Jezu mój nawet sen mój ci ofiaruję - każde uderzenie mego serca niech będzie również aktem miłości - w każdym moim odetchnięciu podczas snu bądź także uwielbiony". Przed spoczynkiem przeżegnanie się krzyżykiem albo różańcem i akt: "Jezu kocham Cię - w ręce Twoje powierzam duszę moją na czas spoczynku... do jutra"¹⁴⁰. W chwilach przebudzenia w nocy O. Polikarp zaleca akty strzeliste i ucałowanie krzyżyka.

Do sodalisów rozsyłano druki zapraszające ich na rekolekcje¹⁴¹. Były też organizowane co miesięczne dni skupienia tzw. jednodniowe rekolekcje¹⁴². Sodalicja Mariańska Panów zamierzała wybudować własny dom rekolekcyjny w latach trzydziestych dla urządzania rekolekcji ogólnych i zamkniętych¹⁴³.

Sodalisom zalecano ciągłe życie w duchu umartwienia i ofiary¹⁴⁴. Członkinie Sodalicji Panien z inteligencji postanowiły w pierwszy piątek miesiąca, na uczczenie męki Chrystusa, zachować milczenie lub odmówić sobie jakiejś przyjemności¹⁴⁵. W Sodalicji Służebnic Najświętszej Rodziny poszczono w piątki, w soboty i przed uroczystościami sodalicyjnymi. Do umartwień należało również skromne ubieranie się i umartwienia rozumu, serca i woli¹⁴⁶.

Rachunek sumienia, rekolekcje i asceza miały przyczyniać się do rozwoju życia wewnętrznego, a także do rozwoju cnót. W Sodalicji pielęgnowano ducha oddania Bogu i miłości bliźniego¹⁴⁷. O. Aleksander Łaziński pisał w latach tworzenia Sodalicji: "W Bogu nadzieja, że ...(sodalisi ) staną się armią odrodzenia, wykazując prawdziwą pobożność w modlitwie i czynie, umiejąc łączyć modlitwę i pracę. Stojąc pod sztandarem Boga i Ojczyzny na gruncie katolickim i narodowym, będą pochodnią w ciemnościach życia, ostoją i siłą"¹⁴⁸.

Dla podtrzymania życia duchowego, dla jego wzrostu konieczne jest korzystanie z Sakramentów świętych, zwłaszcza ze spowiedzi, Mszy św. i Komunii św.

Ustawy Sodalicji również zachęcają do częstej Mszy św. i Komunii św., która "daje zjednoczenie z Bogiem"¹⁴⁹. Sodalisi uczestniczą we Mszy św. przede wszystkim w święta maryjne i w te dni przyjmują Komunię św.¹⁵⁰

¹³⁰ Por. M. Łacek, Wizja doskonałości chrześcijańskiej w kontekście przemian ideowych w Polsce doby Oświecenia (praca licencjacka), Warszawa 1988, s.88-95; por. tamże, Aretologia O. Andrzeja Anastazego Warszawskiego, (praca magisterska), Kraków 1983, s. 50-60.
¹³¹ Por. Z. Rymarówna, Przewodnik Sodalicji, s. 82-83.
¹³² Por. M. Plaskacz, Wspomnienia z pracy sodalicyjnej, s. 3.
¹³³ Por. AJG 2859, s. 9-11.
¹³⁴ Por. J. Toborowicz, Zjednoczenie Pań, s. 343.
¹³⁵ O. L. K., Nowy Brewiarzyk Tercjarski pań, s. 343.
¹³⁶ Por. Z. Rymarówna, Przewodnik Sodalicji, s. 83.
¹³⁷ AJG 2729, s. 12.
¹³⁸ Por. AJG 2732, s. 103.
¹³⁹ J.Mikołajewska, "Ćwiczenia duchowne", s. 32, rkp.
¹⁴⁰ Tamże, s. 33-34.
¹⁴¹ Por. AJG, 1858, s. 53.
¹⁴² Por. Z. Rymarówna, Przewodnik Sodalicji, s. 83; por. AJG 1851, s. 83.
¹⁴³ Por. AJG 2823.
¹⁴⁴ Por. Z. Rymarówna, Przewodnik Sodalicji, s. 83.
¹⁴⁵ Por. AJG 2729, s. 18.
¹⁴⁶ Por. AJG 2729.
¹⁴⁷ Por. AJG 2859, s. 18.
¹⁴⁸ [A.Łaziński], Jasna Góra podczas wojny europejskiej, s.83.
¹⁴⁹ Z. Rymarówna, Przewodnik Sodalicji, s. 83.
¹⁵⁰ Por. tamże, s. 87.

Kult maryjny

Jasna Góra jest Sanktuarium Maryjnym. Pierwszorzędną rolę odgrywał w nim Kult Maryjny. Przejawiał się on przede wszystkim w liturgii jasnogórskiej. Od XV w. na Jasnej Górze uroczyście obchodzono wiele świąt. Pielgrzymi przybywający do Sanktuarium mogli w te dni uzyskać odpust¹⁵¹. "Białych mnichów ożywiało przekonanie, że Jasna Góra jest miejscem wybranym przez Bogurodzicę, Jej tronem, z którego podaje łaski ze szczególną hojnością"¹⁵². Sami Paulini otaczali Maryję wielką czcią. Ku jej czci od r. 1625 odmawiali co sobotę na Jasnej Górze oficjum o Wniebowzięciu Matki Bożej, codziennie śpiewali Litanię, Godzinki, Różaniec itp.¹⁵³

Szczególną czcią otaczały Maryję Sodalicje Jasnogórskie. Wszak miały "rozniecać w duszach członków gorące nabożeństwo ku Matce Bożej."¹⁵⁴. O tej czci Maryi mówiły same tytuły tych Sodalicji: Sodalicja męska pod wezw. N.M.P. Królowej Korony Polskiej, żeńska pod wezw. Matki Bożej Niepokalanego Poczęcia itd., a także liczne akademie urządzane ku czci Maryi¹⁵⁵. Jedną z podstawowych lektur Sodalicji to wszak "Traktat o doskonałym nabożeństwie do N.M.P." Ludwika Grignion de Montfort¹⁵⁶. O maryjności Sodalicji mówią także ofiarowania się Matce Bożej w dniu Jej Święta, zwłaszcza 8 grudnia w Uroczystość Niepokalanego Poczęcia¹⁵⁷. Według założyciela O. Jana Leunis, Sodalicja miała stać się "maryjną szkołą życia duchowego"¹⁵⁸. Hasło Sodalicji to: "Per Mariam ad maiorem Dei gloriam"¹⁵⁹. Sodalis zaczyna i kończy dzień w stałym oparciu o Maryję i we wszystkich sprawach prosi ją o błogosławieństwo. Pozdrawia ją modlitwą "Anioł Pański" i różańcem. Codziennie odnawia "ślubowanie sodalicyjne". Wieczór staje do "Apelu Jasnogórskiego". Uroczyście obchodzi Jej święta. Zgłębia wiedzę o niej. Szerzy Jej cześć w otoczeniu¹⁶⁰.

¹⁵¹ Por. B. Matyszczyk, Bractwa religijne, s. 155.
¹⁵² Tamże.
¹⁵³ Por. AJG 2096, s. 24-25; 196, s. 66-69, 77-79.
¹⁵⁴ [A. Łaziński], Jasna Góra podczas wojny europejskiej, s. 81.
¹⁵⁵ Por. tamże, s. 82; Por. M. Plaskacz, Wspomnienie z pracy sodalicyjnej, s. 4-5.
¹⁵⁶ Por. tamże, s. 3.
¹⁵⁷ Por. AJG 2841; 2840; 2860; 2838; 2832; 2836. Są tu akty poświęcenia Sodalicji Mariańskich na Jasnej Górze Matce Bożej.
¹⁵⁸ Por. Z. Rymarówna, Przewodnik Sodalicji, s. 70.
¹⁵⁹ Tamże.
¹⁶⁰ Por. tamże, s. 84-86.

Patriotyzm Jasnogórskich Sodalicji

Jasna Góra jest Sanktuarium narodowym Polaków. Jak wcześniej wykazywaliśmy, to miejsce uczyło patriotyzmu. I tego patriotyzmu uczyli Paulini różne wspólnoty. Patriotyzm wykazywały już bractwa. W czasach zaborów członkowie bractwa, zwłaszcza Koronacji N.M.P. Częstochowskiej uczestniczyli, mimo narażania się na represje władz zaborczych, w pogrzebach ludzi związanych z walkami wyzwoleńczymi (z Konfederacją Barska, z rokiem 1831 i 1863)¹⁶¹. Przejawem ich miłości do Ojczyzny i patriotyzmu było również przekazywanie do publicznej wiadomości o mających się odbywać na Jasnej Górze uroczystych Mszach św. i nabożeństwach w rocznice narodowe oraz udział w nich¹⁶².

Duchem głębokiego patriotyzmu była przepojona Sodalicja Jasnogórska¹⁶³. Celem Sodalicji Jasnogórskich było bowiem wychowanie członków na dobrych katolików i Polaków¹⁶⁴. A celem nadrzędnym: odrodzenie moralne i narodowe społeczeństwa. O. Łaziński pisze: "W Bogu nadzieja... (że) staną się armią (sodalisi) odrodzenia, wykazując prawdziwą pobożność w modlitwie i czynie, umiejąc łączyć modlitwę i pracę. Stojąc pod sztandarem Boga i Ojczyzny na gruncie katolickim i narodowym, będą pochodnią w ciemnościach życia, ostoją i siłą"¹⁶⁵. 8 grudnia 1916 r., gdy rodziła się Jasnogórska Sodalicja, w Kaplicy Cudownego Obrazu, młodzież męska wypełniając po brzegi kaplicę, dotknęła ryngrafów z wizerunkami Maryi i tysięcznych różańcy, manifestując tym, "że chce trwać przy wierze ojców i przy umiłowaniu rodzimej przeszłości"¹⁶⁶.

O. Pius Przeździecki jako Moderator Sodalicji zachęca sodalisów do modlitwy w intencji Ojczyzny, ponieważ "trzeba szukać dla Ojczyzny ratunku, aby ten kto już tak wiele zła uczynił, nawrócił się i naprawił zło i wielu na właściwą drogę pociągnął"¹⁶⁷. W r. 1926 Moderator - O. Pius, na uproszczenie odrodzenia duchowego dla Polski, prosił Panie z Sodalicji Mężatek, aby przystępowały w tej intencji do Komunii św. Codziennie kto inny. I tak w niedzielę Komunię św. w intencji Ojczyzny zgodziła się przyjmować P. Birbaumowa, w poniedziałek - P. Gilowa, we wtorek - P. Czyżowa, we środę - P. Sakowska, we czwartek - P. Wosikowa, w piątek - P. Eska i sobotę - P. Glicowa¹⁶⁸. W r. 1928 zdecydowano się na przyjmowanie Komunii św. na uproszenie pokoju i polepszenie stosunków z Niemcami, Rosją i Litwą. Tak więc: na polepszenie stosunków z Niemcami przyjmowano Komunię św. w pierwszy poniedziałek miesiąca, z Rosją - w pierwszy wtorek miesiąca, a z Litwinami w pierwszą środę miesiąca¹⁶⁹. Na taką samą intencję w tym samym roku, na wskutek propozycji O. Piusa, 20 sodalisów z Sodalicji Męskiej zdecydowało się na przyjmowanie Komunii św. w tych samych dniach w powyższych intencjach. Ponadto zobowiązali się do przyjmowania Komunii św. w każdą sobotę przed pierwszą niedzielą miesiąca, na intencję Polski¹⁷⁰. Ta sama Sodalicja Męska, uczestniczyła we Mszy św. dziękczynnej i przyjmowała Komunię św. w każdym roku - dnia 15 sierpnia, poczynając od 1931 r., dziękując za "Cud nad Wisłą" (1920)¹⁷¹. Przyjmowały Komunię św. na te intencje i inne Sodalicje Jasnogórskie¹⁷².

Patriotyzm i miłość do Ojczyzny Sodalicje Jasnogórskie okazywały także uczestnicząc we Mszy św. i przyjmując Komunię św. w święta narodowe i rocznice narodowe oraz urządzając okolicznościowe akademie (rocznice: 3 maja, powstania listopadowego, styczniowego itp.). Wystawiano różne sztuki sceniczne m.in. "Noc Listopadową"¹⁷³. Sodalisi okazywali swoją postawę patriotyzmu również poprzez apostolstwo wśród społeczeństwa. O. Pius proponował sodalisom stałe takie apostolstwo¹⁷⁴. Wśród Sodalicji Jasnogórskich największą aktywność na przestrzeni całego okresu międzywojennego okazywały sodaliski z Sodalicji Nauczycielek, żywo zajmujące się katolickim wychowaniem dzieci i młodzieży¹⁷⁵.

W okresie II wojny światowej O. Polikarp Sawicki podtrzymywał w sodalisach, a oni w innych, wiarę w zwycięstwo. Już 8 grudnia 1939 r. rzucił hasło: "przeciw ufności ufać"¹⁷⁶. W mniejszym gronie powstawała myśl o Nieustannej Nowennie do Królowej Korony Polskiej, z prośbą o ratunek dla Ojczyzny¹⁷⁷. Sodalisów wykorzystywano w czasie okupacji do kolportażu podziemnej prasy¹⁷⁸.

Starsi sodalisi w ramach szeroko pojętego patriotyzmu rozwijali akcje charytatywne, szczególnie w sierocińcach, szpitalach i wśród przesiedlonej ludności, dokąd często przenoszono zebrania sodalicyjne, na których wygłaszano także konferencje¹⁷⁹. Sodalisi chodzili do rannych i uwięzionych na Zawodziu żołnierzy¹⁸⁰.

Po II wojnie światowej w "czasach komunistycznych" ta działalność patriotyczna ograniczała się często tylko do okolicznościowych akademii ku czci Ojczyzny i związanych z tym konferencji¹⁸¹.

Napisał: O. Mieczysław Łacek OSPPE

¹⁶¹ Por. S.J. Rożej, Bractwo Najśw. M.P. Jasnogórskiej, s. 146.
¹⁶¹ Por. tamże, s. 147.
¹⁶³ Por. J. Zbudniewek, Jasna Góra w czasie okupacji hitlerowskiej, W: S.C. t. I, s. 364.
¹⁶⁴ Por. [A. Łaziński], Jasna Góra podczas wojny europejskiej, s. 81.
¹⁶⁵ Tamże, s. 83.
¹⁶⁶ Tamże, s. 80.
¹⁶⁷ AJG 1877, s. 37.
¹⁶⁸ Por. AJG 2740, s. 5.
¹⁶⁹ Por. tamże, s. 9.
¹⁷⁰ Por. AJG 2688, s. 9.
¹⁷¹ Por. AJG 2740, s. 16.
¹⁷² Por. tamże.
¹⁷³ Por. AJG 2729, s. 40n.
¹⁷⁴ Por. AJG 2696, s. 44.
¹⁷⁵ Por. tamże, s. 218.
¹⁷⁶ Por. AJG 2950, s. 20-21.
¹⁷⁷ Por. J. Zbudniewek, Jasna Góra w czasie okupacji, s. 366.
¹⁷⁸ Por. tamże, s. 335, 366.
¹⁷⁹ Por. AJG 2674, s. 83, 85; 2950, s. 8, 31.
¹⁸⁰ Por. J. Mikołajewska, Wspomnienia Sodaliski, s. 9, rkp.
¹⁸¹ Por. M. Plaskacz, Wspomnienia z pracy sodalicyjnej, 1989, s. 4, rkp.